بدون فرصت، کارآفرینی وجود ندارد. یک کار آفرین بالقوه باید بی اندازه خلاق و سخت­کوش باشد، ولی بدون فرصتی برای بهره­ گیری با این ویژگی­ها، فعالیت­های کارآفرینی امکان اتفاق افتادن ندارند. تشخیص این واقعیت نشان داده است که در طول تاریخ تحقیقات کارآفرینی هرگاه گرایش به تمرکز روی کارآفرینان و رفتارشان در ایجاد بنگاه جدید بوده است، نقشی که فرصت­ها بازی کرده ­اند حیاتی بوده است.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

محققان جدیدا توجه­شان را از رویکردهایی که بر روی شناخت افرادی در جامعه، که ترجیح می دهند کار آفرین شوند به سمت درک پیوند میان افراد متهور و فرصت­های ارزشمند تغییر داده­اند. این تمرکز جدید نیازمند محققانی است که نقش فرصت­ها را در فرایند کارآفرینانه توضیح دهند(اسکاردت و شین، ۲۰۰۳)^[۲۸].
با وجود ظهور فرصت بعنوان مفهوم مرکزی برای محققان کارآفرینی، توافق کمی میان تعریف و طبیعت فرصت­ها وجود دارد. دو دیدگاه اصلی در زمینه فرصت با جمله “یک مرد دانا بیشتر از آنکه فرصت پیدا کند آنها را می­سازد.” بخوبی نشان داده شده می­ شود. یکی بیان می­ کند که فرصت­ها کشف می شوند و دیگری بیان می کند که ساخته می­شوند. برخی از محققین فرصت­ها را بعنوان محصولی از فرایند خلاقی که تدریجی­تر است و شامل ترکیبی از ایده ها در طول زمان است می­بینند در حالی که برخی دیگر بر معرفی محصولات، خدمات و فرآیندهای نوآورانه تاکید می­ کنند(همان منبع).

ماهیت فرصت ها^[۲۹]

وقتی کارآفرینان درباره‌ی فرصت صحبت می­ کنند، منظورشان از فرصت چیست؟ آیا آنها واقعاً در حال صحبت کردن در مورد “فرصت” هستند؟ چگونه تجارب کارآفرینان، مخصوصاً آن افرادی که در راه اندازی کسب و کارها درگیر بوده اند- توسط پژوهش­گرانی که این پدیده را مطالعه می­ کنند، مورد فهم و درک قرار خواهد گرفت(گارتنر و دیگران۲۰۰۳) ^[۳۰].
رشته کارآفرینی پیرامون مفهوم فرصت می­چرخد، محققان کارآفرینی می­بایست دقت کنند که اصطلاح فرصت تبدیل به یک اصطلاح catch-all (هزار بیشه – گوناگون) نشود و معنا و جوهره خود را از دست ندهد(همان منبع). به علاوه اصطلاح های متعددی انواع فرصت را توصیف می کنند. یا ایده­های مشابه مفهوم فرصت در ادبیات یافت می­ شود، مانند لحظه ی (“aha”آها)، یا (“eureka”من کشف کردم)( فیت، ۲۰۰۷)^[۳۱].
منابعی که بلا استفاده هستند و یا از آنها در حد کافی استفاده نمی‌شود، مثل تکنولوژی‌ها و ظرفیت‌های جدید، می‌توانند امکاناتی را برای ایجاد و رساندن ارزشی جدید به دست مشتریان آینده فراهم نمایند با اینکه شکل دقیق آن ارزش جدید شاید نامعلوم باشد(همان منبع).
در طول تاریخ، حضور فرصت ها از نظر کارآفرینان منحصر به فردند و دو نگرش غالب به ساختن فرصت را در آن ها شکل می هد(آلوارز و بارنی،۲۰۰۷)^[۳۲].اولین نگرش موقعیتی است که فرصت­ها کشف می شوند، در این حالت به فرصت­ها به عنوان یک واقعیت ملموس نگریسته می­ شود. فرصت­ها(به طور غیر معمول)وجود دارند و منتظر یافت شدن هستند. نگرش عمده­ی دیگر رویکرد خلق فرصت است – فعالیت ها و اقدامات وضع شده ای که در طول فرایند کارآفرینانه حادث می­ شود. برای مثال آردیچویلی و همکاران(۲۰۰۳)^[۳۳]، مدعی شدند که فرصت­ها ساخته می­شوند، پیدا نمی­شوند. یک حالت وسط این است که بعضی از فرصت­ها کشف می­شوند و بعضی دیگر خلق می­شوند. انتظار ما این است که ادبیات به سمت این وضعیت در آینده نزدیک حرکت کند. ما معتقدیم که این وضعیت زمینه ساز سوالاتی برای محققان در بررسی اینکه چه زمانی و چگونه فرصت­ها کشف یا خلق می­شوند، می­باشد.
نقش مهم شومپیتر (۱۹۵۴) در توسعه ی فرصت­ها مربوط به ایده­ تخریب خلاق وی می­باشد، فرآیندی که در طول زمان فرصت های جدید کسب کار جانشین فرصت های موجود شود. بنابراین، برای فهم کامل از فرایند فرصت، اول می­بایست پویایی موقت فرصت­ها را فهمید. توصیف مفهوم فرصت مستلزم در نظر گرفتن دو مفهوم مرتبط است، و همچنین ایده­ ها تابع خلاقیت و یادگیری هستند؛ تنها اگر با دقت بررسی و توسعه داده شوند منجر به فرصت­های بالقوه می­شوند(دیمو،۲۰۰۷)^[۳۴].
رویاهای کارآفرینانه اغلب متمرکز بر اهداف غیر اقتصادی، مانند دستیابی به استقلال ملی، بهبود جامعه، و بیانات خلاق هستند(ریندوا، باری، کتچن، ۲۰۰۹)^[۳۵]در این موارد ابهام مربوط به توانایی یک رویا به طوریکه از نظر اقتصادی بادوام باشد است.
بحث اینکه ایده­ ها و رویاها پیش نیاز فرصت­های کارآفرینانه هستند سازگار با پیشنهاد کریزنر(۱۹۹۷)^[۳۶] است، اینکه هوشیاری افراد منجر به فرصت­های شگفت­آوری می­ شود. این شگفت­آوری ذاتا فرصت نیستند بکله آنها از طریق ارزشیابی فرآیندها مانند ارزیابی ریسک و عدم اطمینان تبدیل به فرصت می­شوند.
فرض بر آن است که نتایج همیشه قبل از بهره برداری از فرصت معلوم نیست؛ اما ممکن است به طور درون‌زا در طی زمان شکل بگیرد. بر این اساس تعریف فرصت کارآفرینانه به صورت زیر ارائه می شود:
یک فرصت کارآفرینانه شامل مجموعه ایده‌ها، باورها و اقداماتی است که به توانا کردن برای تولید کالاها و خدمات آینده منجر می شود که در حال حاضر بازاری برای آنها وجود ندارد(ونکارترمن،۱۹۹۷) ^[۳۷].
آنچه که در این مفهوم منحصر به فرد است، آن است که محور این فرایند، یک فرد کارآفرین است که مجموعه متغیرهای غیر قابل اندازه گیری را به پیش می راند تا به آرمان و چشم انداز خود برسد(همان منبع) .
بارینگر و ایرلند فرصت را مجموعه مساعد و مطلوب از شرایط که نیازی را برای یک محصول، خدمت یا کسب و کار جدید ایجاد می‌کند، تعریف می‌نمایند و ایده را یک فکر، تصور یا اندیشه می‌دانند(بارینگر و آیرلند،۲۰۰۶).^[۳۸] در شکل زیر می‌توانیم چهار معیار ضروری یک فرصت را که توسط بارینگر و ایرلند مطرح شده‌اند ببینیم:
شکل ‏۲‑۱: چهار معیار ضروری فرصت؛ بارینگر و آیرلند،۲۰۰۶
یک ایده ممکن است معیارهای تعریف شده (جذاب بودن ، بادوام بودن ، به هنگام بودن ، و خلق ارزش جدید برای مشتری) برای یک فرصت را داشته باشد یا نداشته باشد. این نکته بسیار حیاتی و مهم است، زیرا بسیاری از کسب و کارهای کارآفرینانه شکست می­خورند، نه به این دلیل که کارآفرینانی که آنها را راه‌اندازی کرده‌اند سخت کار نمی‌کرده‌اند، بلکه بیشتر به این دلیل است که فرصت درست و واقعی برای راه‌اندازی آن کسب و کار وجود نداشته است. قبل از هیجان زده شدن درباره یک ایده، درک اینکه آیا این ایده واقعاً نیازی را پاسخ می‌دهد و معیارهای یک فرصت را دارد، بسیار حائز اهمیت است(همان منبع).
بنابراین باید در نظر داشته باشیم، هر فردی ممکن است در روز صدها ایده داشته باشد، اما در دنیای کسب و کار باید فرصتی برای آن ایده‌ها وجود داشته باشد که بتوان آنها را به کسب و کار یا یک ارزش اقتصادی تبدیل کرد. در واقع کار زیادی باید انجام شود تا یک ایده به یک کسب و کار تبدیل شود(همان منبع).
ماهیت فرصت با توجه به مقایسه‌ی کشف تصادفی و جستجوی اصولی
بخش بزرگی از ادبیات گذشته در کارآفرینی بطور مفهومی فرض کرده است که شناسایی فرصت توسط یک جستجوی اصولی در فرصت­های در دسترس انجام یافته است. در سال­های اخیر، برخی محققین چالش‌هایی را با این رویکرد دارند، و بحث بر این است که افراد فرصت‌ها را جستجو نمی‌کنند؛ بلکه آنچه اتفاق می‌افتد شناسایی ارزش اطلاعات جدید است که آنها بطور اتفاقی بدست می‌آورند. کرزنر توضیح می‌دهد که آنچه که کشف (در ارتباط با فرصت‌های سودی که پیش از این ناشناخته بودند) را از جستجوی موفق (در ارتباط با تولید سنجیده اطلاعاتی که یک نفر می‌دانسته و دیگری کمبود آن را داشته) متمایز می‌سازد، آن است که اولی (برخلاف دومی) با این درک همراه است که یک نفر چیزی را تحت نظر داشته که در حقیقت به آسانی در دسترس بوده است(کرزنر،۱۹۹۷)^[۳۹]. کولر گزارش داده است که کارآفرینان به دنبال فرصت برای بنگاه‌هایشان نبوده‌اند، بلکه آنها را تشخیص داده‌اند(کولر،۱۹۸۸)^[۴۰]. تیچ و همکارانش دریافتند که بنگاه­هایی که “بطور اتفاقی” تأسیس می‌شوند، ایده‌های ونچر را کشف می‌کنند و به نقطه سر به سر سریع­تر از آنکه بنگاه‌هایشان بیشتر جستجوهای رسمی را تجربه کرده باشند می‌رسند(تیچ و همکاران۱۹۸۹)^[۴۱].
وقتی کارآفرین در حالتی است که ما آن را “جستجوی انفعالی” می‌نامیم، کشف “اتفاقی” ممکن است نتیجه شدت هوشیاری کارآفرینانه باشد. در این حالت، کارآفرین پذیرنده بوده و به فکر درگیر نشدن در فرایند جستجوی اصولی و رسمی می­باشد. یکی ممکن است فرض کند که در حالت “جستجوی انفعالی"، کارآفرین با بالاترین هوشیاری کارآفرینانه همانند کسانی با پایین‌ترین هوشیاری کارآفرینانه در بدست آوردن تجربه یک کشف “اتفاقی” یک فرصت مشابه می­باشد. بنابراین، می­توانیم نتیجه بگیریم که هوشیاری کارآفرینانه بیشتر از جستجو، دارای اهمیت است(آردیچویلی­و همکاران،۲۰۰۳)^[۴۲].
ماهیت فرصت با توجه به شبکه های اجتماعی
هیلز و همکارانش مشخص نمودند که شبکه‌های کارآفرینی در تشخیص فرصت مهم می‌باشند(هیلز و همکاران،۱۹۹۷) ^[۴۳].آنها پایه استدلالشان را بر مقاله کلاسیک گرانووتر۱۹۷۳ ^[۴۴]در اتکا به پیوندهای ضعیف قرار دادند، به طوری­ که استدلال می‌نمایند پیوندهای ضعیف (شامل آشنایی غیرجدی ) “پل­هائی” به منابع اطلاعاتی است که بطور غیر ضرور درون یک شبکه انحصاری با پیوند قوی (شامل دوستان و اقوام) را در بر گرفته است(هیلز و همکاران،۱۹۹۷)^[۴۵]. گرانووتر بحث می کند که آشنایی غیرجدی بیشتر شبیه تهیه اطلاعات منحصر بفرد از دوستان نزدیک می­باشد، زیرا بیشتر افراد دارای پیوندهای ضعیف هستند تا قوی(گرانووتر۱۹۷۳ )^[۴۶] . یک آزمون از این فرضیه ها در یک مطالعه میدانی، به هیلز و همکارانش اجازه داد ادعا نمایند که “کارآفرینانی که دارای شبکه‌های توسعه یافته هستند، فرصت‌های به مراتب بیشتری را شناسایی می‌نمایند"، نسبت به آنچه که کارآفرینان تنها، قادر به شناسایی آن هستند. همچنین هیلز و همکارانش این فرض را در نظر گرفتند که کیفیت تماس‌های شبکه می ­تواند بر دیگر ویژگی‌ها مثل هوشیاری و خلاقیت تاثیرگذار باشد(هیلز و همکاران۱۹۹۷)^[۴۷].
دکانینگ پیشنهاد یک چهارچوب اجتماعی- شناختی از تشخیص فرصت را داد. چهارچوب او نشان می‌دهد که کارآفرینان فرصت‌ها را توسط پیگیری سه فعالیت شناختی (جمع آوری اطلاعات، فکر کردن در خلال حرف زدن، و ارزیابی منابع) از تعامل فعال با یک شبکه گسترده از افراد استنتاج می‌نمایند. این شبکه شامل حلقه داخلی کارآفرین (مجموعه ای از افرادی که کارآفرین با آنها دارای ارتباطات دراز مدت و باثبات بوده و آنها شریک بنگاه نمی‌باشند)، “مجموعه عمل” ( افرادی که توسط کارآفرین برای فراهم کردن منابع جهت فرصت استخدام شده‌اند)، شرکاء (اعضای تیم راه انداز)، و یک شبکه از پیوندهای ضعیف (شبکه‌ای در جمع آوری اطلاعات عمومی که ممکن است در شناسایی یک فرصت راهنما بوده یا در پاسخگویی به سئوالات عمومی استفاده می­ شود)(د کونینگ،۱۹۹۹)^[۴۸].
ماهیت فرصت با توجه به نوع فرصت
فرایند آشکارسازی و بسط فرصت ممکن است در بین چهار نوع فرصت تعریف شده در قالب ماتریس شکل زیر با هم فرق داشته باشند. این ماتریس برگرفته از ادبیات خلاقیت گتزلز، بین فرصت‌ها بر اساس منشاء و درجه توسعه آنها تفاوت قائل است(گتزلس،۱۹۶۲)^[۴۹] . ممکن است نیازهای بازار یا ارزش جستجو شده تعریف شده (شناخته شده) یا تعریف نشده (ناشناخته) باشند. ممکن است قابلیت خلق ارزش روشن و تعریف شده و یا تعریف نشده و غیر واضح باشد(آردیچویلی و همکاران۲۰۰۳).^[۵۰]
شکل ‏۲‑۲:انواع فرصت؛ آردیچولی و همکاران، ۲۰۰۳
قابلیت خلق ارزش تعریف شده شامل خصوصیات کلی هوشی و منابع انسانی، مالی و یا فیزیکی می شود (به عنوان مثال خصوصیات عمومی یک محصول یا خدمت). در این ماتریس، نیازهای بازار ممکن است بیانگر مشکلات و قابلیت خلق ارزش بیانگر جواب ها و راه حل ها باشند(همان منبع).
در سلول بالا سمت چپ جایی که نیازهای بازار مشخص نشده و قابلیت خلق ارزش نیز تعریف نشده است (مشکلات و راه حل­ها هر دو ناشناخته)؛ ممکن است بیانگر نوعی از خلاقیت باشد که ما آن را با هنرمندان، رؤیاپردازها، بعضی از طراحان و مخترعین مرتبط می­دانیم که علاقه­مند به استفاده از دانش انحصاری خود در جهت‌های جدید بوده و یا علاقه به فشار بر دانش و تکنولوژی برای عبور از محدودیت های فعلی­اش دارند(همان منبع).
سلول بالایی سمت راست؛ جایی که نیازهای بازار تعریف شده می­باشد اما قابلیت خلق ارزش تشریح نشده (مشکلات شناخته شده هستند اما راه حل­ها ناشناخته می‌باشند)؛ وضعیتی را توصیف می‌کند که در آن حل مسأله ساختار یافته اتفاق می­افتد. هدف از بسط یا آشکارسازی فرصت در این وضعیت معمولاً طراحی یک محصول/خدمت مشخص برای پاسخ به یک نیاز معین و مشخص در بازار می‌باشد(همان منبع).
سلول پایین سمت چپ؛ جایی که نیازهای بازار تعریف نشده می‌باشد، اما قابلیت و توانایی روشن و تعریف شده می‌باشد (مشکلات ناشناخته هستند اما راه حل ها قابل دسترسی)؛ در بر گیرنده آن چیزی است که ما آن را معمولاً چالش‌های “انتقال تکنولوژی” تعریف می‌کنیم، مثل قابلیت جستجو برای یک کاربرد جدید و ظرفیت بیکار و بلا استفاده. توسعه‌ی فرصت در اینجا تأکید بیشتری بر جستجوی کاربردها نسبت به توسعه‌ی محصول/خدمت دارد(همان منبع). در سلول پایین سمت راست؛ جایی که نیازهای بازار تعریف شده و قابلیت خلق ارزش نیز روشن و واضح می‌باشد (مشکلات و راه حل ها هر دو شناخته شده هستند)؛ بسط و توسعه‌ی فرصت شامل ترکیب منابع و نیازها برای ایجاد یک کسب و کار که بتواند خلق ارزش کرده وگسترش یابد(همان منبع) .
می‌توان استدلال کرد که این ماتریس دوره تکاملی از وضعیتی که در آن هر دو، هم مشکل و هم جواب‌ها ناشناخته هستند (سمت چپ بالا) تا حالتی که در آن یا مشکلات و یا جواب­ها و راه­حل­ها (اما نه هر دو) شناخته شده هستند (بالا سمت راست و پایین سمت چپ) تا حالتی که درآن هر دو هم مشکلات و هم راه حل ها شناخته شده هستند (پایین چپ) را توصیف می‌کند. می‌توانیم فرض کنیم که احتمال موفقیت کسب و کارهایی که در سلول‌هایی که یکی از مشکلات و یا راه حل­ها، یا هر دو ناشناخته هستند شکل می­گیرند، نسبت به آنهایی که در قسمت هایی­ شکل می­گیرند که هم مشکلات و هم راه حل‌ها شناخته شده هستند، کمتر است(همان منبع).
ایجاد یک کسب و کار موفق، از یک فرایند توسعه‌ی فرصت موفق حاصل می‌شود که شامل تشخیص یک فرصت، ارزیابی آن و توسعه‌ی آن می‌باشد. فرایند توسعه، گردشی و تکرار شونده می‌باشد: یک کارآفرین ارزیابی‌های متعددی را در مراحل مختلف رشد و توسعه انجام می‌دهد، این ارزیابی‌ها می‌توانند به تشخیص فرصت‌های دیگر و یا تعدیل نگاه اولیه منجر شوند. مدلی که بیانگر واحدهای تئوری مطرح شده و ابعاد اصولی آنهاست، در شکل زیر آمده است. فرایند هسته‌ای به تصویر کشیده شده در این شکل، وقتی شروع می‌شود که کارآفرین در سطح آستانه‌ی هوشیاری کارآفرینانه‌ی فوق الذکر قرار داشته باشد. سطح هوشیاری کارآفرینانه وقتی عوامل مختلف تطابق بیابند افزایش می­یابد؛ عواملی مانند: ویژگی‌های شخصیتی معین، تجارب و دانش مرتبط قبلی و شبکه‌های اجتماعی. ویژگی‌های شخصیتی مانند خلاقیت و خوش‌بینی همانند حوزه‌های دانش، عناصر حیاتی این هوشیاری هستند. حوزه ۱ (علائق ویژه) و حوزه ۲ (دانش و تجربه در محصولی خاص و بازار مشتریان). ماهیت شبکه‌های اجتماعی (در بر گیرنده پیوندهای ضعیف، مجموعه‌ی عمل، شراکتها و چرخه داخلی) نیز توصیف کننده سطح هوشیاری کارآفرینانه می‌باشد. نهایتاً نوع فرصت نقش مهمی را در شکل دادن به این فرایند هسته‌ای ایفا می‌کند(همان منبع).
دانش پیشین
قلمرویک(علاقه ­مندی خاص)
قلمرو دو (دانش صنعت)
دانش بازار
دانش مشکلات مشتریان
دانش نحوه ی خدمت به مشتریان
شبکه های اجتماعی
ارتباطات صنعت
مجموعه ی عملکرد
شراکت
چرخه ی داخلی
ویژگی شخصیتی
خلاقیت

نکته قابل توجه این است که می توان مقادیر PLP را به حدود روزانه، هفتگی، ماهانه و یا هر دوره زمانی دیگری که مورد نیاز است اندازه گیری کرد.
یکی از موارد کاربرد PLP اندازه گیری آن در یک پروژه در دوره های زمانی مختلف به طور مستمر و تجزیه و تحلیل تغییرات PLP می باشد که می توان با رسم نمودار این تغییرات زمانی را که در پروژه اخلال ایجاد می شود مشخص کرد. آنچه واضح است افزایش PLP به معنای کاهش بهره وری و کاهش آن نشان دهنده افزایش بهره وری است. (۱۳۲ ، ۲۰۰۶ ( Ralf & Lee
این روش هم دارای نواقصی است که به طور مثال، در این روش در صورت کسر مقدار ورودی و در مخرج کسر مقدار خروجی داده شده است که کاملاً بر عکس تعریف بهره وری است، همچنین در این روش هر روز کاری ۸ ساعت در نظر گرفته شده است که ممکن است این زمان متغیر باشد.
۲-۴-۲-۸- روش تحلیل پوششی داده هاDEA ^۱
مطالعات انجام شده قبلی با هدف توسعه روش های موثر برای اندازه گیری بهره وری پایه چندان موثر نیست و دو تعریف جدید برای استخراج بهره وری پایه ارائه نمود:

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

یک معیاری از عملکرد بهترین شیوه ها
یک استاندارد منعکس کننده از عملکرد عادی پیمانکار
سپس برای مقایسه و تمایز این دو تعریف روشی را ارائه نمودند تحت عنوان تحلیل پوششی داده ها و در پایان هم نتایج حاصل را با روش های پیشنهادی دیگر همچون آنالیز مقیاس سنجش، روش توماس، روش چارت کنترل و روش دسته بندی متوسط K مقایسه نمودند.(۲۰۱۰ ( Lin& Huang

اهمیت بهبود بهره وری در صنعت ساخت
بهره وری متداول ترین عامل برای تعیین سطح عملکرد در صنعت ساخت می باشد آنچه مسلم است هدف هر شرکت عمرانی دستیابی به بهره وری بالاتر می باشد زیرا این مسئله مستقیماً به کاهش هزینه ها و نهایتاً به سود بیشتر تعبیر می شود. (Hancher & Abd- elkhalek 1998) بهره وری در ساخت به دلیل درگیر بودن عوامل مختلف، مسئله پیچیده ای است اما بهبود بهره وری قابل دسترسی می باشد.
Data Envelopment Analysis
بهره وری یکی از موضوعات بسیار مهم در پروژه های ساخت بوده و متضمن کاهش هزینه ها و استفاده مطلوب از منابع موجود است. همچنان که برنامه ریزی های قبل از شروع پروژه تاثیر قابل توجهی بر روی عملکرد پروژه دارد، بهبود بهره وری نیز می تواند تا۳۰% در هزینه پروژه تاثیر گذارد. (Jiukun ea al 2009,135).
هزینه های منابع انسانی در پروژه های ساخت با تعداد منابع انسانی زیاد، حدود ۳۳-۵۰% و هزینه ماشین آلات در حدود۲۵-۴۰ % از کل هزینه های پروژه را شامل می شود. در پروژه های عظیم با تعداد کارگران زیاد، محدوده سود پروژه عموماً بین ۲ تا ۳% از کل هزینه های پروژه است. با اینکه
هزینه های منابع انسانی نسبت به موارد دیگر مانند مصالح و تجهیزات دارای تغییر و ریسک بیشتری است ولی با مدیریت مناسب و افزایش بهره وری می توان هزینه های این بخش از پروژه را کاهش داد. (Hanna ea al 2008,134)
مطالعاتی در سازمان کسب و کار امریکا در سال ۱۹۸۲ انجام شد که نشان می دهد با افزایش پیچیدگی در طراحی، سختی در قوانین و تغییرات اقتصادی – اجتماعی تاثیر گذار بر منابع انسانی،
بهره وری کاهش می یابد. تقریباً ۴۵% کار منابع انسانی غیر موثر است که این عامل صنعت ساخت را در بین بدترین صنایع از نظر بهره وری قرار می دهد. اگر بهره وری بهبود یابد مدت اجرای پروژه کاهش می یابد بنابر این حتی افزایش اندک بهره وری منجربه افزایش سود شرکت های عمرانی به دلیل کاهش هزینه های غیر مستقیم می شود. (Adrian 1987)
از آنجا که بهره وری منابع انسانی برابر خروجی بدست آمده به ازای نفر- ساعت است بیشینه نمودن خروجی منابع انسانی در کارگاه، یک حوزه مهم برای بهبود عملکرد پیمانکاران است.
۲-۵-۱- عوامل موثر بر بهره وری
از آنجایی که ارتقاء بهره وری بدون شناخت عوامل موثر بر آن و چاره جویی در مورد خنثی نمودن و کاهش اثرات منفی این عوامل قابل دست یابی نیست تحقیقات بسیاری برای تعیین عوامل موثر بر
بهره وری انجام شده است. این عوامل به دو گروه کلی « عوامل خارجی» یعنی عواملی که خارج از کنترل حوزه مدیریت هستند و «عوامل داخلی» یعنی عواملی که بااعمال مدیریت قابل کنترل هستند تقسیم می شوند. از عوامل داخلی در این دسته عبارتند از: مدیریت، تکنولوژی ساخت، نیروی کار و… از عوامل خارجی می توان عوامل وابسته به محیط صنعت شرایط خاص قرار دادها، آب و هوا، قوانین بهداشتی و ایمنی، سیاست ها، ذینفعان محلی و آئین نامه های تخصصی را نام برد. (Olomolaiye et al 1998,7)
عده ای از محققین این طبقه بندی را به دو دسته: تکنولوژیکی و اجرایی. همچنین گروهی دیگر، عوامل موثر بر بهره وری ساخت را به دو دسته: سازمانی و اجرایی تقسیم کرده اند.
بر اساس تحقیقات انجام گرفته عواملی از جمله: رساندن به موقع مصالح، ساده سازی فعالیت ها، آموزش نیرو، استفاده از ساز و کارهای انگیزشی و برنامه های کاهش هزینه، ابزار بهبود بهره وری است. (Hamlin 1978)
مدیریت منابع انسانی، مصالح و ماشین آلات از جمله منابع اصلی مورد نیاز پروژه های عمرانی هستند. دیر رساندن مصالح، کمبود منابع انسانی، خرابی ماشین آلات و ضعف در برنامه ریزی کاری منجربه ناکارایی و تلف شدن زمان می شود. (Thomas & Raynar 1997,132)
عوامل زیادی بر روی سطح انگیزش کارگران تاثیر می گذارد که در تحقیقات گذشته مسائلی مانند طرح جریمه و تشویق، پرداخت اضافه کاری ها، اعطای مرخصی و. . . مدنظر قرار گرفته عملکرد و رضایت شغلی کارگران را تابع از برانگیخته شدن و تشویق آنها در جهت انجام بهتر کار دانسته اند، که هر دو عواملی با منشاء انگیزشی محسوب می گردند. (Doloi H 2007,19)
بررسی بهره وری ای که در صنعت ساخت سنگاپور پرداخته شد و مشکلاتی همچون: استخدام ناظران، استخدام کارگران و میزان گردش کار بالا را بیان کردند. سپس ۱۷ پارامتر اصلی موثر بر میزان بهره وری را دسته بندی کردند و در گروه های منابع انسانی، مدیریت و عوامل محیطی
اولویت بندی کردند. (Lim & Alum 1995,13)
بهره وری و مدت اجرای پروژه ساخت یک بزرگراه را تحت تاثیر یکی از عوامل موثر بر آن که شرایط آب و هوایی (تاثیر باران) باشد مورد ارزیابی و بررسی قرار داد. این مطالعه با بهره گرفتن از اطلاعات تاریخی بارش ها باران و دانش خبرگان و به کارگیری مفهوم مجموعه های فازی، یک مدل برای ارزیابی اثر بارندگی بر روی مدت اتمام پروژه ارائه می دهد. در نهایت دو پروژه راهسازی در دو موقعیت جغرافیایی با شرایط بارندگی متفاوت به عنوان مطالعه موردی جهت ارزیابی صحت مدل استفاده
می شود. (Pan 2005)
با مطالعه پروژه های عمرانی در امریکا در بررسی تاثیر ۳۶ عامل بر بهره وری آنها به طور خاص
بهره وری منابع انسانی پرداخته شده است و به این نتیجه رسیده است که ۳۰ عامل دارای تاثیر زیاد، ۴ عامل دارای تاثیر متوسط و۲ عامل دارای تاثیر کم هستند. در این میان کارفرمایان، مشاوران و پیمانکاران نظر مشابهی در مورد میزان تاثیر این عوامل داشته اند. مهمترین عوامل بررسی شده به ترتیب عبارتند از: مهارت و تجربه منابع انسانی، مدیریت، برنامه ریزی شغلی، انگیزش و دردسترس بودن مصالح، در نهایت با بکارگیری سیستم بهبود پروژه در یک پروژه خاص۴٫۲۷% در هزینه منابع انسانی صرفه جویی شده است. بهره وری به میزان زیادی به عملکرد منابع انسانی وابسته است. بنابراین بهبود بهره وری منابع انسانی یکی از عوامل مهم بهبود بهره وری در صنعت ساخت می باشد. در برخی از پروژه ها هزینه منابع انسانی ممکن است تا ۳۰% کل هزینه پروژه برآورد شود. (Mojahed 2005)
در تحقیقی که به بررسی تاثیر زمان که تغییرات در یک پروژه اعمال می شود بر بهره وری منابع انسانی پرداخت شد. در این بررسی با ارزیابی ۱۶۲ پروژه و تغییراتی که در آنها در موقعیت های مختلف یعنی ابتدای پروژه، اواسط پروژه و انتهای پروژه رخ می دهد، به این نتیجه رسید که در شرایط یکسان تاثیر مخرب تغییرات در بهره وری برای تغییراتی که دیرتر رخ می دهد بیشتر از آن تغییراتی است که زودتر انجام می شود. بنابر این اگر تغییراتی لازم است انجام گیرد باید در زودترین زمان ممکن شناسایی و اعمال شود در نهایت رابطه (۲-۹) بر اندازه گیری بهره وری در انتهای پروژه برای پروژه هایی که تحت تاثیر تغییرات قرار گیرند ارائه شده است: (Willliam 2005,131)
End-of-project productivity = ) (2-9
به بررسی تاثیر بلند مدت تکنولوژی تجهیزات بر بهره وری منابع انسانی پرداخته شد و با مطالعه ۲۰۰ پروژه عمرانی در کشور امریکا در سال ۹۷ تا ۹۸ میلادی به این نتیجه رسیده شد که پروژه هایی که تغییرات در تکنولوژی ماشین آلات داشته اند شاهد بهبود بلند مدت در بهره وری منابع انسانی نسبت به پروژه هایی که این تغییرات را اعمال نکرده اند بوده اند و سه عامل انرژی، کنترل و دامنه کاربرد در تکنولوژی ماشین آلات نقش مهمی در بهبود بهره وری منابع انسانی دارند. (Goodrum & Hass 2004,130)
تحقیقاتی در خصوص محاسبه و پیش بینی میزان بهره وری با بهره گرفتن از جمع آوری اطلاعات تاریخی و داده های پروژه های قبلی به انجام رسید. پس از جمع آوری اطلاعات لازم، اقدام به
مدل سازی با بهره گرفتن از شبکه های عصبی مصنوعی و شبیه سازی پدیده های گسسته برای پیش بینی بهره وری برای کار های آتی صورت گرفت. این مدل فقط برای سازه های فولادی و از پیش ساخته شده انجام شد. (Song & Simaan 2006)
مطالعاتی در خصوص تغییرات کارها بر روی بهره وری منابع انسانی انجام شد. در این مطالعه یک مدل جدید بر پایه شبکه عصبی برای ارزیابی کیفی میزان کاهش بهره وری در اثر تغییر فعالیت های کارگاهی و نحوه تاثیر آنها معرفی گردید. مطالعه انجام شده از طریق بررسی جامعی از کارهای گذشته و بر اساس مطالعاتی میدانی در کشورهای امریکا و کانادا استوار بود. در نهایت مدل پیشنهادی از لحاظ صحت عملکرد با دیگر مدل های موجود مقایسه شد. ( ۲۰۰۵Moselhi )
تحقیقات و بررسی هایی در خصوص پیش بینی عوامل موثر بر بهره وری منابع انسانی در چندین پروژه به صورت متغیر و منحصر به فرد در چند شهر مالزی انجام شد و مدلی بر اساس شبکه عصبی نیز ارائه گردید. این مدل صرفاً برای ساخت و سازهای بتنی و فقط برای ستون های بتنی انجام شد. (,۱۱۲۰۱۱ Muqeem et al).
بر طبق بررسی های انجام شده روی ساخت و سازهای تجاری در قسمت دیوارها و دال ها و در ساخت و ساز های صنعتی در بخش حمل و نقل لوله ها و جوشکاری نتایج حاصل توسط شبکه عصبی مدل سازی شد. همچنین عوامل مهم بر بهره وری منابع انسانی در ۸ گروه اصلی و زیر مجموعه های آنها دسته بندی شدند. (۱۹۹۷ Knowels).
در ایران تحقیقاتی کمی در زمینه بهره وری صورت گرفته است اما از نظر بررسی مدیریتی
پروژه های عمرانی و نیز پروژه های ساخت و ساز شهری تحقیقاتی که انجام شده است می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
ذاکری و همکارانش در تحقیقی به بررسی عوامل موثر بر کاهش بهره وری کارگران ساختمانی در ایران پرداخت و با بهره گرفتن از پرسشنامه مهمترین این عوامل را تعیین کردند که عبارتند از: کمبود مصالح، آب و هوا، شرایط کارگاه، خرابی ماشین آلات، نقص در نقشه ها، دستور کار جدید، کمبود تجهیزات و ماشین آلات.
در این تحقیق علت کمبود مصالح به شرایط ایران پس از جنگ تحمیلی و رشد بسیار زیاد
فعالیت های ساختمانی دانسته شده است. از دیگر عوامل در ایران ضعف در مدیریت و نیز استخدام موقتی اکثر کارگران ساختمانی اشاره شده است.
با تحقیق در بین مدیران پروژه های عمرانی به بررسی تاثیر آگاهی مدیران پروژه از برخی علوم روانشناسی در موفقیت آنها و نقش مدیریت منابع انسانی در پروژه ها پرداخته است و به این نتیجه رسید که گرچه مدیریت منابع انسانی در پروژه توجه کمتری در مقایسه با مدیریت زمان، مدیریت منابع مالی و مصالح و همچنین تغییرات شده است، اما از اهمیت بالایی برخوردار است. (کاتبی ۱۳۸۴)

نقدی بر تحقیقات گذشته
در بخش قبل در حین مرور ادبیات و توصیف برخی از نظرات و یافته های محققین، مشکلات و نارسائی های برخی از آنها نیز ذکر گردید. اما در این بخش به بقیه این نقدها پرداخته می شود.
با بررسی مطالعات گذشته در زمینه بهره وری می توان، برخی از عوامل موثر بر بهره وری منابع انسانی را به عنوان مؤلفه های اساسی در پروژه عمرانی نام برد. با توجه به اینکه این مطالعات بیشتر در دیگر کشورها انجام گرفته و مربوط به پروژه های عمرانی به طور عام می باشد. بنابر این نیاز است این عوامل با شرایط موجود در صنعت ساخت و ساز شهری تطابق داده شود.
روش های قبلی اندازه گیری بهره وری، اغلب برای درک بهتر مفهوم بهره وری و بررسی اختلالات و تاثیر آنها بر بهره وری منابع انسانی به کار گرفته می شوند. یکی از موانع استفاده از روش های کمی کردن بهره وری در گذشته این است که این روش ها قابل استفاده برای تمام بخش های صنعت ساخت نمی باشد. بعلاوه بهره وری در کل پروژه مهم می باشد و نمی توان بهره وری را در چند بخش خاص از پروژه اندازه گیری کرد و در کل پروژه تعمیم داد. ضمن اینکه در پروژه های عمرانی شاهد فعالیت های پیچیده و وابسته به هم هستیم که بررسی جداگانه آنها می تواند همراه با خطا باشد. از این رو به روشی نیاز است که در تمام بخش های متنوع صنعت مانند صنعت ساخت کاربرد داشته باشد.

در تعبیر بسیار جالبی آمده است: «همانگونه که شمار بیماران بستری در بیمارستانها در هر کشوری معیار و میزان سنجش سیاستهای بهداشتی در آن مملکت انگاشته میشود شمار زندانیان نیز معیار و میزان پیشرفت عدالت کیفری در آن کشور و درستی یا نادرستی سیاست جنایی آن کشور به حساب میآید^[۱۲۶].» بنابراین در جهت بهبود هر چه بیشتر سیاست جنایی کشورمان و کاهش جمعیت کیفری ناگزیر به استفاده از کیفرهای جایگزین زندان خواهیم بود.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

همانگونه که قبلا بیان کردیم دو روش اصلی برای ایجاد جانشینهای کیفر زندان عبارتند از «روش تقنینی» و «روش قضایی».
۱- روش تقنینی: در روش تقنینی قانونگذار باتوجه به شرایط و نیازهای حاکم بر جامعه و اوضاع و احوال آن و نیز سیاست کیفری پیش رو، اقدام به تعیین جانشینهای کیفر زندان از طریق تصویب قوانین جدید و نیز تغییر و اصلاح قوانین موجود میکند و شرایط لازم برای اینکه بزهکار صلاحیت استفاده از چنین تدبیری را دارد را تعیین نموده و قانون را بگونهای تنظیم مینماید که درصورت وجود چنین شرایطی دادگاه به جای مجازات زندان برای وی کیفر دیگری را جانشین نماید. دراین روش دادگاه باتوجه به قانون بایستی کیفر یا تدبیر دیگری را به جای کیفر زندان مورد حکم قرار داده و بزهکار بایستی چنین کیفری را تحمل نماید. در کشور ما نیز در قانون برنامه اول توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب ۱۳۶۸ حبسهای کمتر از ۹۱ روز تبدیل به جزای نقدی میشود و در قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین مصوب ۱۳۷۳ نیز این امر تکرار شده و چنین زندانهایی بایستی به جزای نقدی تبدیل بشوند.
در ماده ۳۷ قانون مجازات اسلامی و نیز ماده ۳ قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح و مواد مربوط به تعلیق مجازات اجازه داده شده تا قاضی باتوجه به جرم، مجرم و اوضاع و احوال حاکم بر آن بتواند کیفر مناسبی را انتخاب نماید و جانشین کیفر زندان نماید.
۲- روش قضایی: در این روش بنا به تجویز قانون، قاضی دادگاه میتواند باتوجه به نوع جرم، درجه اهمیت آن، میزان تقصیر و انگیزه بزهکار نسبت به جانشین کردن کیفر دیگری به جای مجازات زندان اقدام کند. «در چنین روشی قاضی صادرکننده حکم در جهت بدست آوردن شاخصهای فوق و تحقیق در این زمینه به وضعیت بزهکار واقف شده تا بتواند کیفر مناسبی جهت اصلاح وی انتخاب نماید. قاضی باتوجه به آنچه که قانونگذار به وی اجازه انتخاب کیفری به جای کیفر زندان را داده میتواند عمل نماید^[۱۲۷].»
قانونگذار در فصل یازدهم از قانون اساسی به بحث قوه قضائیه پرداخته و در بند ۵ اصل ۱۵۶ این قانون «اقدام‏ مناسب‏ برای‏ پیشگیری‏ از وقوع‏ جرم‏ و اصلاح‏ مجرمین‏» را یکی از وظایف قوه قضاییه در جهت تحقق بخشیدن به عدالت دانسته است.
از جمله لوایح قضایی که در سالهای اخیر به منظور کاهش استفاده از زندان و برطرف ساختن آثار زیانبار آن تقدیم مجلس گردیده میتوان به لایحه مجازاتهای اجتماعی جایگزین زندان و لایحه تشکیل دادگاههای اطفال و نوجوانان اشاره کرد که درحال حاضر هیچیک از این لایحه ها مورد تصویب قرار نگرفتهاند.
لایحه مجازاتهای اجتماعی جایگزین زندان در تاریخ ۲۸/۱۲/۱۳۸۷ در شش فصل و ۳۲ ماده با این مقدمه توجیهی که: «با عنایت به ناکارآمدی زندان ـ به ویژه حبس‌های کوتاه‌ مدت ـ در زمینه‌ی بازدارندگی و اصلاح و درمان بزهکاران به لحاظ طرد و کنار گذاشتن مجرم از اجتماع و آشنا ساختن وی با فرهنگ زندان و با توجه به مشکلات ناشی از افزایش جمعیت کیفری در زندان‌ها از قبیل کمبود امکانات بهداشتی و غذایی، رواج مواد مخدر، شیوع بیماری‌های عفونی و ایدز، خشونت و ارتشاء و در راستای سیاست‌های دوره‌ی توسعه‌ی قضایی مبنی بر حبس‌زدایی و بازاندیشی و بازنگری در سیاست جنایی تقنینی مبنی بر توسل بی‌رویه و افراطی به مجازات حبس و با لحاظ جایگاه حبس در نظام حقوقی اسلام و به منظور رفع مشکلات یادشده و در اجرای بند (٢) اصل ١۵٨ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران؛ لایحه‌ی زیر جهت طی تشریفات قانونی تقدیم می‌شود.» تقدیم مجلس شورای اسلامی گردیده است.
در راستای تأمین هدفهای لایحه مجازات اجتماعی، در ماده یک تلاش شده تا تعریفی عملیاتی از این عنوان با درنظر گرفتن رکنهای اصلی مجازاتهای اجتماعی ارائه شود. بموجب این ماده: «مجازاتهای اجتماعی مجازاتهایی هستند که باتوجه به جرم ارتکابی، شخصیت و پیشینه کیفری مجرم، موارد ارتکاب جرم، وضعیت بزهدیده و آثار ناشی از ارتکاب جرم به موجب حکم دادگاه تعیین و با مشارکت مردم و نهادهای مدنی در اجتماع اجرا میشوند. این مجازاتها عبارتند از: دوره مراقبت، خدمات عمومی، جزای نقدی روزانه و محرومیت موقت از برخی حقوق اجتماعی.»
بنابراین محورهای مورد تأکید در این تعریف به شرح زیر است: ۱- مشارکت اجتماع در اجرا، ۲- محدود کردن آزادی عمل محکومان، ۳- رعایت اصل تناسب، ۴- نظارت و مراقبت به منظور پیشگیری از تکرار جرم.
یکی دیگر از ارکان مجازاتهای اجتماعی، پیشبینی روش های نظارتی و مراقبتی برای کاهش خطر ارتکاب جرم دوباره محکومان است که در کشور ما توسط مددکاران اجتماعی مستقر در زندان انجام میپذیرد. البته مسئولیت مددکاران اجتماعی که در این قانون پیشبینی شده فقط گزارش موارد تخلف و سرپیچی از دستورها نیست بلکه آنان وظیفه دارند تا محکومان به مجازاتهای اجتماعی را در مسیر بازگشت به زندگی شرافتمندانه یاری رسانند و درصدد رفع موانع بازپذیری آنان برآیند.
«با پیشبینی مجازاتهای اجتماعی، طبقه جدیدی از مجازاتها وارد نظام کیفری ایران میشود که با حفظ ارتباط فرد با جامعه و تسهیل فرایند جامعهپذیری محکوم، اصلاح و درمان مجرم را ممکن میسازد و مانع طرد ویرانگر مجرم اصلاحپذیر از جامعه و خانواده میشود^[۱۲۸].»
در خصوص لایحه قانونی تشکیل دادگاه اطفال و نوجوانان باید گفت پیشنویس لایحه مزبور در تاریخ ۲۴/۹/۱۳۸۲ در ۵۵ ماده به تصویب رسیده که قانونگذار بموجب آن بطور مفصل به بیان احکام و شرایط رسیدگی به جرایم ارتکابی توسط افراد زیر ۱۸ سال (نابالغ) پرداخته و طرق مختلفی را نیز درخصوص مجازات، تنبیه، تربیت و اصلاح آنان در نظر گرفته است تا از این رهگذر مانع از تکرار جرم توسط آنان در آینده گردد. استفاده از شیوه های نوین در پیشبرد این اهداف مسئله مثبت دیگری است که در صورت تصویب این لایحه و اجرایی شدن آن، تغییرات چشمگیری درخصوص نحوه برخورد با اطفال و نوجوانان بزهکار و بازپروری و تربیت آنان بوجود خواهد آمد و جای بسی تأسف است که علیرغم گذشت بیش از ۹ سال از تنظیم چنین لایحه مهمی که حتی میتوان آن را نوعی تحول در سیستم رسیدگی به جرایم افراد نابالغ نامید، تاکنون در خصوص عملی شدن آن اقدامی صورت نگرفته است.
اخیرا نیز لایحه‌ای به تصویب مجلس رسید و درحال‌حاضر در شورای نگهبان در انتظار تایید بسر می‌برد که بموجب آن، ماده ۲ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی که باعث به زندان افتادن شمار بسیاری از مردان معسر از پرداخت مهریه می‌گردید، تنها درمورد میزان مهریه تا ۱۱۰ سکه قابلیت اجرایی دارد و پرداخت مازاد بر آن منوط به ملائت و توانایی زوج و معرفی اموال متعلق به وی توسط زوجه است.
در اقدامی دیگر «سازمان زندانها، مسئولان قضایی را با مشکلات مربوط به حبسمحوری و نسبت به جایگزینی مجازاتهای دیگری به جای حبس آشنا ساخته و مجموعه قوانین جزایی را مورد بررسی قرار داده است. سازمان مزبور ۲۱۰ تا ۲۴۰ عنوان مجرمانه که میتوان مجازاتی جز حبس برای آن درنظر گرفت تعیین و تقدیم مسئولان قضایی نموده است^[۱۲۹].»‏
‌قانونگذار سابق نیز به بحث کاهش استفاده از زندان توجه داشته و درصدد جایگزین کردن مجازاتهای دیگر بجای آن در پارهای موارد پرداخته است. بعنوان مثال، ماده ۴۵ قانون مجازات عمومی مصوب ۱۳۰۴ بیان میداشت: «در موارد جنحه اگر اوضاع و احوال قضیه مقتضی تخفیف باشد محکمه می‌تواند مجازات حبس تأدیبی را تا هشت روز تخفیف داده یا‌آن را تبدیل به غرامت نماید.» و نیز ماده ۴۷ قانون مجازات عمومی مصوب ۱۳۰۴: «شخصی که به موجب این قانون به واسطه ارتکاب جنحه محکوم به حبس شده است در صورتی که سابقا به واسطه ارتکاب جنحه یا‌ جنایتی محکوم نشده باشد محکمه می‌تواند نظر به اخلاق و احوال مجرم و دلایل موجه اجرای مجازات را نسبت به او معلق دارد.»
ماده ۱۱ قانون مجازات عمومی مصوب ۱۳۵۲ اشعار میداشت: «در هر مورد که در قوانین حداکثر مجازات کمتر از ۶۱ روز حبس باشد از این پس به جای حبس حکم به جزای نقدی از ۵۰۰۱ تا ۳۰۰۰۰‌ ریال داده خواهد شد و هر گاه حداکثر مجازات بیش از ۶۱ روز حبس و حداقل آن کمتر از این باشد دادگاه مخیر است که حکم به بیش از دو ماه حبس یا‌جزای نقدی از ۵۰۰۱ تا ۳۰۰۰۰ ریال بدهد در صورتی که در موارد فوق حبس توأم با جزای نقدی باشد و به جای حبس جزای نقدی مورد حکم قرار‌گیرد هر دو جزای نقدی با هم جمع خواهد شد.»
بحث جایگزین‌های زندان، مقوله جدید و نوپایی نیست بلکه از گذشته وجود داشته و در حال حاضر نیز شیوه‌های نوین آن ایجاد گردیده است. «نخستین بار انریکو فری از بنیانگذاران مکتب تحققی بود که با طرح قائممقامهای کیفری، موضوع جانشینها را وارد مباحث کیفری نمود. در این مرحله جانشینی در مفهوم گستردهای مورد توجه بود و جانشینهای کیفری که هم در سطح جامعه کل و هم در عرصه تشکیلات دادگستری قرار میگیرند و در زمره اقدامات پیشگیرانه و دفاع اجتماعی میباشند را شامل میگردید. در این مفهوم جانشینهای کیفری، مجازات را کنار میگذارند و تدابیر دیگری را به جای آن مطرح میکنند که قلمروهای متنوعی را دربر میگیرد^[۱۳۰].»
«به گفته یکی از مشاوران عالی رییس قوه قضاییه ۲۵ نوع مجازات جایگزین زندان تعیین شده است. وی با اشاره به این که فلسفه وجودی زندان، متنبه شدن مجرم است گفت: تجربه نشان داده است که زندانی شدن مجرمان به عاملی برای بروز جرمهای جدید تبدیل شده است. وی چند نمونه از مجازاتهای جایگزین را چنین معرفی کرد: حبس در منزل، ممنوعیت تردد، اعلام و انتشار از طریق نشریات، حبس در تعطیلات آخر هفته، ممنوعالمعامله شدن، تشکیل شوراهای داوری و خانه حکمیت و غیره. وی همچنین تصریح کرد که با اعمال ماده ۱۸۹ در همه روستاها، بخشها و شهرها رسیدگی به معتمدین محلی سپرده میشود. با این تأسیسهای نو که با بهره گرفتن از تجربه فراوان سالیان متمادی و تکیه بر اصول نوین اجرای مجازاتها حاصل شدهاند میتوان در اجرای صحیح مجازاتها تحول عظیم و عمیقی به وجود آورد و در جهت تحقق اهداف مجازاتها که همانا اصلاح و تربیت مجرمین و تقویت ارزشها و کرامت والای انسانی است گامهای مؤثری برداشت تا نتیجتا از معایب و مفاسد زندان کاسته شود^[۱۳۱].»
قانونگذار در حال حاضر به بحث جایگزینهای مجازات زندان توجه زیادی داشته و به نظر میرسد در تصویب قانون جدید مجازات اسلامی، نگاه وی به استفاده کمتر از مجازات زندان و بکارگیری شیوه های جایگزین میباشد. در قانون مجازات اسلامی اخیرالتصویب، قانونگذار پس از بیان انواع مجازاتها و نحوه تعیین و اعمال آنها، در فصول پنجم تا هشتم قانون، به مباحث تعویق صدور حکم، تعلیق اجرای مجازات، نظام نیمهآزادی و آزادی مشروط که نقش مهمی در کاهش استفاده از مجازات زندان و نیز کاهش آثار آن دارد، پرداخته و سپس در فصل نهم مجازاتهای جایگزین حبس و شرایط تعیین آنها بجای مجازات زندان را بیان نموده و طی مواد ۶۴ تا ۸۷ این قانون شرایط مربوط به آنها را برشمرده است. البته آنچه که در بحث مجازاتهای جایگزین آمده، کامل نیست و به همه شیوه ها و راهکارها پرداخته نشده است.
بنابراین می‌توان با توجه به قانون جدید مجازات و نیز قوانین جزایی سایر کشورها، این تدابیر کیفری جانشین زندان را به دو دسته «تدابیر کاهشدهنده اثر زندان» و «جایگزینهای مجازات زندان» تقسیم نمود.
تدابیر کاهشدهنده اثر زندان: ۱- آزادی مشروط، ۲- نظام نیمهآزادی، ۳- تعویق صدور حکم، ۴- تعلیق اجرای مجازات، ۵- مجازاتهای تخییری.
تدابیر جایگزین مجازات حبس: ۱- مراقبت و درمان، ۲- خدمات عمومی رایگان، ۳- جزای نقدی، ۴- حبس در منزل، ۵- نظارت الکترونیکی، ۶- پادگانهای آموزشی اصلاحی، ۷- جریمههای روزانه، ۸- توقیف پایانهفتهای، ۹- اقدامات تأمینی و تربیتی، ۱۰- محرومیت از حقوق اجتماعی، ۱۱- مجازات شفاهی.
از طرفی در سطح بین المللی نیز فعالیتهایی در اینخصوص صورت پذیرفته که در ادامه این مبحث به برخی از آنها اشاره میشود.
مبحث اول: تدابیر کاهشدهنده اثر زندان:
این تدابیر که از آنها تحت عنوان تدابیر سنتی جایگزین زندان نیز یاد میشود عبارتند از:
بند ۱) آزادی مشروط
قانونگذار طی مواد ۳۸ تا ۴۰ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰در سه ماده و سه تبصره مقررات مربوط به آزادی مشروط را آورده بود. مطابق این مواد شخصی که برای بار اول محکوم به حبس شده و نصف مجازات را گذرانده درصورت وجود سه شرط قادر بود از آزادی مشروط استفاده کند: اول- نشان دادن حسن اخلاق مستمر، دوم- پیشبینی عدم ارتکاب مجدد جرمی در آینده از اوضاع و احوال او و سوم- تلاش در جهت پرداخت ضرر و زیان شاکی یا جریمه دولتی. البته صدور حکم آزادی مشروط منوط به پیشنهاد سازمان زندانها و تایید دادستان یا دادیار ناظر زندان و مدت آن نیز بین یک تا پنج سال بود.
آزادی مشروط در قانون مجازات عمومی مصوب ۱۳۵۲ و ۱۳۰۴ یافت نمیشود لیکن در ۲۳ اسفند ماه ۱۳۳۷ ماده واحدهای تحت عنوان ‌قانون راجع به آزادی مشروط زندانیان به تصویب مجلس وقت رسیده که بموجب آن «هر کس که برای مرتبه اول به علت ارتکاب جنحه یا جنایت به مجازات حبس محکوم شده و در مورد جنحه نصف (‌لااقل سه ماه‌حبس) و در مورد جنایت دو ثلث از مدت مجازات را گذرانده باشد ممکن است به حکم دادگاه صادرکننده دادنامه قطعی محکومیت در صورت وجود‌شرایط زیر از آزادی مشروط استفاده نماید:
۱ - هر گاه در مدت اجرای مجازات مستمرا حسن اخلاق نشان داده باشد.
۲ - هر گاه از اوضاع و احوال محکوم پیش‌بینی شود که پس از آزادی دیگر مرتکب جرمی نخواهد شد.
۳ - هر گاه تا آنجا که می‌توان از او انتظار داشت ضرر و زیانی که مورد حکم دادگاه یا مورد موافقت مدعی خصوصی واقع شده پرداخته باشد یا قرار ‌پرداخت آن را بدهد.
تبصره ۱ - محکومین به حبس دائم پس از گذراندن دوازده سال حبس ممکن است از آزادی مشروط استفاده نمایند.
تبصره ۲ - صدور حکم آزادی مشروط منوط است به پیشنهاد دادیار ناظر زندان و موافقت دادستان دادگاه صادرکننده حکم و در صورت نبودن ‌دادیار به پیشنهاد دادستان در پیشنهاد مزبور باید وجود شرایط بالا تصریح شده باشد در این مورد نظریاتی که انجمن حمایت زندانیان بدهد مورد توجه ‌دادیار دادستان قرار خواهد گرفت.
تبصره ۳ - صدور حکم آزادی مشروط کسانی که طبق احکام قطعی دادگاه‌های نظامی محکومیت حاصل می‌نمایند منوط است به پیشنهاد دادستان ‌دادگاه صادرکننده حکم محکومیت و موافقت دادستان ارتش و صدور حکم از دادگاه صادرکننده حکم قطعی - در صورتی که دادگاه نظامی صادرکننده‌ حکم قطعی منحل شده یا بشود صدور حکم آزادی مشروط منوط به پیشنهاد دادستان ارتش و صدور حکم از یکی از شعب دادگاه تجدید نظر سازمانی ‌و دائمی دادرسی ارتش با رعایت مقررات این قانون خواهد بود.
تبصره ۴ - مدت آزادی مشروط اصولا شامل بقیه مدت مجازات خواهد بود ولی دادگاه می‌تواند مدت آن را تغییر دهد. و در هر حال کمتر از یک‌سال و زیادتر از پنج سال نخواهد بود جز در مواردی که بقیه مدت کمتر از یک سال باشد که در آن صورت مدت آزادی مشروط معادل بقیه مدت حبس‌خواهد بود. و در مورد حبس دائم مدت آزادی مشروط به پنج سال خواهد بود.
‌تبصره ۵ - دادگاه صادرکننده حکم آزادی مشروط می‌تواند به پیشنهاد دادیار ناظر زندان و تقاضای دادستان برای مدت آزادی مشروط در ضمن حکم‌ خود محدودیتهایی از قبیل اقامت در محل معین و خدمت در مؤسسات خیریه و یا صنعتی یا فلاحتی یا نزد کارفرمای معینی را مقرر بدارند.
‌تبصره ۶ - چنانچه در مدت آزادی مشروط، آزاد شده مرتکب جنحه یا جنایت شود با وجود اخطار رسمی دادگاه صادرکننده حکم آزادی مشروط ‌تکرار در نقض محدودیتهایی که طبق تبصره ۴ مقرر گردیده بنماید و یا به هر طریق دیگری شایسته نبودن مشارالیه برای اعتمادی که به او شده است‌ ثابت شود دادگاه به تقاضای دادستان مربوط حکم به بازگشت او به زندان برای اجرای بقیه مدت مجازات خواهد داد. مدتی که در آزادی مشروط گذشته ‌جزء مدت محکومیت محسوب نخواهد شد.
تبصره ۷ - هر گاه آزاد شده در تمام مدت آزادی مشروط مستمرا از خود حسن اخلاق و رفتار نشان دهد آزادی او قطعی خواهد شد و محکومین به ‌حبس دائم پس از انقضاء مدت آزادی مشروط که زائد بر پنج سال نخواهد بود آزاد خواهند شد.
تبصره ۸ - در مواردی که مجازات حبس توأم با غرامت باشد دادگاه وقتی حکم آزادی مشروط را می‌دهد که محکوم‌علیه غرامت را پرداخته یا‌ قراری برای پرداخت آن به دادستان داده باشد.
‌تبصره ۹ - وزارت دادگستری و وزارت جنگ مأمور اجرای این قانون می‌باشند.
قانون فوق که مشتمل بر ماده واحده و نه تبصره است پس از تصویب مجلس سنا در جلسه شنبه بیست و سوم اسفند ماه یک هزار و سیصد و سی و‌هفت به تصویب مجلس شورای ملی رسید.»
ملاحظه میشود که مواد مربوط به آزادی مشروط مندرج در قانون مجازات اسلامی مصوب ۷۰ در واقع از این ماده واحده و تبصره های آن برداشت شده است. آزادی مشروط در قانون مجازات اسلامی جدید (مصوب ۱/۲/۹۲) در مواد ۵۸ تا ۶۳ آمده است که بموجب ماده ۵۸ آن درمورد محکومیت به حبس تعزیری، دادگاه صادرکننده حکم میتواند درمورد محکومان به حبس بیش از ده سال پس از تحمل نصف و در سایر موارد پس از تحمل یک سوم مدت مجازات به پیشنهاد دادستان یا قاضی اجرای احکام کیفری با رعایت شرایط مقرر در این ماده حکم به آزادی مشروط را صادر کند. شرایط مزبور کاملا مشابه شرایط مقرر در قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰ میباشد.
اما این روش با ایرادی اساسی مواجه است که محکوم به حبس باید نیمی از مجازات زندان را تحمل نماید و بنابراین شخص با محیط زندان آشنا شده و آثار منفی پیشگفته گریبان وی را خواهد گرفت مگر اینکه گفته شود فایده آزادی مشروط اینست که چون محکوم تنها نیمی از مجازات زندان را تحمل میکند در معرض آسیب کمتری قرار خواهد گرفت.
بند ۲) نظام نیمهآزادی
این شیوه که در ماده ۵۶ قانون مجازات اخیرالتصویب برای نخستین بار بیان شده است، روشی است که براساس آن محکوم میتواند در زمان اجرای حکم حبس فعالیتهای حرفهای، آموزشی، حرفهآموزی، درمانی و نظایر آنها را در خارج از زندان انجام دهد. اجرای این فعالیتها زیر نظر مراکز نیمهآزادی است که در سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی تأسیس میشود.
براساس ماده ۵۷ قانون مذکور، در حبسهای تعزیری درجه پنج تا هفت، دادگاه صادرکننده حکم قطعی میتواند بنا به تقاضای محکوم در طول مدت تحمل مجازات، مشروط به گذشت شاکی و سپردن تأمین مناسب و تعهد به انجام یک فعالیت شغلی، حرفهای، آموزشی، حرفهآموزی و نظایر آن، تحت نظام نیمهآزادی قرار گیرد. همانطور که در ماده موصوف آمده است این امر موجب مشارکت در تداوم زندگی خانوادگی یا درمان اعتیاد یا بیماری محکوم میگردد که همین امر در فرایند اصلاح یا جبران خسارت وارده بر بزهدیده مؤثر است.
بند ۳) تعویق صدور حکم

مشتریان از سرویس های ارائه شده شرکت راضی هستند.

۱۰

۸۵/۴

۱۰

۹۳/۳

تعداد مشتریان جدید I sim

مشتریان جدید I sim ، تعداد مورد انتظار را پوشش می دهند.

۱۲

۶۷/۴

حال به بررسی معیارها می پردازیم. همان طور که در جدول بالا ملاحظه می شود، سهم از بازار بهترین رتبه را دارا است که ۴۸% سهم از بازار متعلق به شرکت ایرانسل می باشد. رتبه دوم پایانه فروش می باشد که میزان دسترسی به محصولات و خدمات مناسب ارزیابی شده اند. رتبه سوم سطح آگاهی بازار از محصولات می باشد که مشترکین آگاهی از محصولات را با توجه به تبلیغات فراوان در رسانه ها، سایت ها، بیلبوردها و جام های مختلف ورزشی خوب ارزیابی کرده اند. رتبه چهارم سطح خدمات می باشد که مشترکین سطح خدمت رسانی شرکت را مناسب ارزیابی کرده اند و از آن جایی که شرکت از نوع خدماتی می باشد پس تلاش خود را در ارائه خدمت انجام می دهد در این راستا به طور مثال در شهر تبریز هنگام تماس با مرکز تماس می توانید زبان خود را از بین فارسی، انگلیسی و ترکی انتخاب کنید و شرکت با این روش سطح خدمت رسانی به مشتریان خود را بالا برده است. رتبه پنجم مسئولیت اجتماعی می باشد که در جنبه مشتری این معیار با داشتن امکان کمک به قحطی زدگان، سیل زدگان و کمیته امداد از طرف شرکت مناسب ارزیابی شده است. ایجاد سایت های مورد تائید سازمان انرژی اتمی از لحاظ بی ضرر بودن تششعات از سیاست های ایرانسل است و بر همین اساس تمام سایت ها تحت استاندارد ها و نظارت سازمان انرژی اتمی راه اندازی می شود.
شرکت بودجه ای را برای حمایت از تیم های ورزشی تخصیص می دهد. شرکت در حوزه ورزش، اولین حامی لیگ برتر خلیج فارس جام ایرانسل، حامی تیم ملی والیبال، حمایت از تیم کنگ فو و حمایت از سه دوره مسابقات رالی کشور را در سوابق خود دارد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

رتبه ششم تعداد مشتریان جدید GSM می باشد که هر سال در هنگام بودجه بندی تعداد مشترکینی که در سال برنامه ریزی شده است تا جذب شوند به تمام دپارتمان ها اعلام می شود و آن ها بر این اساس برنامه ریزی سالیانه انجام می دهند که در مقایسه با بودجه تعداد مشتریان جدید GSM تعداد مورد انتظار را پوشش می دهند. رتبه هفتم مشتری مداری است که سه سوال از جنبه های مختلف آن را آزموده اند. یک شرکت خدماتی برای پیشرفتش و حفظ مشتریان خود باید مشتری مدار باشد. از آنجائیکه اپراتور قدیمی همراه اول رقیب اصلی شرکت می باشد، مشترکین ترجیح نام تجاری را در رتبه هشتم قرار داده اند. رتبه نهم رضایت مشتریان می باشد که مشترکین سرویس های ارائه شده را مناسب ارزیابی کرده اند. رتبه آخر تعداد مشتریان جدید I sim می باشد مشترکین آن را مناسب ارزیابی کرده اند و با توجه به اینکه این محصول جدید از بهمن ۱۳۹۲ ارائه شده است پس هنوز جای پیشرفت دارد. در انتها شرکت باید معیارهایی که کمترین رتبه را آورده اند علت یابی و مورد بررسی قرار دهد و تلاش خود را در هر چه بهتر شدن آن ها انجام دهد. راه حل های موجود را ارزیابی کند، تصمیمات استراتژیکی بگیرد و آن را در تمام شرکت انتقال دهد. تا تمام مدیران و کارکنانی که بر روی آن ها تاثیر می گذارند به اهمیتش پی ببرند و تمام تلاش خود را در انجام آن به کار گیرند. شرکت بهتر است تمرکزش را بر روی تعداد جدید مشترکین I sim و رضایت مشتریان قرار دهد.
در بحث هدفمندسازی به مفهوم عام آن، ایرانسل با هدف نسبتا” برابر همه اقشار کشور از همه امکانات کشور سعی کرده است با توسعه زیرساخت های ارتباطی در مناطق محروم و پوشش ۲۲ هزار روستا، یکسان سازی نرخ مکالمه در کل کشور، ارائه تعرفه های تخفیفی مناسب با نحوه استفاده کاربر و بر قراری رومینگ برای همه، امکان استفاده از تلفن همراه را برای همه اقشار میسر کند و هر سرویسی که در کلان شهر ها و پایتخت ارائه می شود، در روستاها نیز همان سرویس ها ارائه شود.
در بحث الگو سازی، ایرانسل با به کارگیری بهترین فن آوری ها، روش ها و سیستم ها، منابع انسانی و استفاده از تمام ظرفیت های موجود در کشور و ایجاد تحول در مدیریت کشور توانسته است الگوی مناسبی برای استفاده در سایر صنایع و دیگر عرصه ها باشد. برآورده ساختن نیازهای بیان نشده مشتری همچون بانکداری همراه، روزنامه همراه، نقشه مجازی، شبکه اختصاصی مجازی، پیامک انبوه تجاری، فعال کردن سیستم رومینگ بین المللی برای تمام سیم کارت های اعتباری، رشد تنوع آهنگ های پیشواز از ۵هزار محصول به ۱۲ هزار محصول، رشد ۱۰۰درصدی ضریب نفوذ پیشواز، افزایش لینک های پشتیبان انتقال به منظور کاهش قطعی لینک های استیجاری، افزایش تعداد نقاط اتصال متقابل با سایر اپراتور ها، توسعه پهنای باند، افزایش کیفیت انتقال صوت و بررسی پارامترهای کیفی شبکه منجر به رشد کیفی شبکه می شود.
زمان معرفی محصولات جدید به بازار رتبه یکم رادارد که شرکت در ارائه خدمات جدید نسبت به دیگر اپراتورها پیشرو می باشد. ایرانسل نشان زرین برترین ارائه دهنده خدمات تلفن همراه را از دومین دوره جشنواره ستاره های فناوری ایران دریافت کرده است. رتبه دوم جذب مشتری می باشد که بازاریابی های انجام شده باعث شده است مشترکین شرکت طی پنج سال به میزان مشترکین همراه اول که آنها را طی ۱۰ تا ۱۵ سال جذب کرده است، برسد. رتبه سوم را کیفیت بهای تمام شده کالا دارد که کیفیت ارائه محصولات مناسب با هزینه اش می باشد. مشتری مداری در رتبه چهارم است که مشترکین جنبه فرایند داخلی مشتری مداری را مناسب ارزیابی کرده اند. چرخه کارآمد ارائه خدمات رتبه پنجم است که نشان می دهد خدمات درست ارائه می شود و فرآیندها کارآمد هستند.

نمودار ۵-۱ مقایسه درآمد ایرانسل و همراه اول

نمودار ۵-۲ مقایسه سود عملیاتی ایرانسل و همراه اول
بر اساس رتبه بندی که برای اپراتورهای جهان بر اساس تعداد مشترکین صورت گرفته است همان طور که در جدول زیر مشاهده می شود شرکت MTN ایرانسل در رتبه چهلم قرار گرفته است. wirelessintelligence.com)
جدول ۵-۴ رتبه بندی اپراتور های جهان بر اساس تعداد مشترکین

%درصد مشترکین به کل مشترکین دنیا

کشور

کد اپراتور

اپراتور

رتبه

۱۱%

چین

CHNCT

China Mobile

۱

۳%

چین

CHNCU

China Unicom

۲

۳%

هند

INDSC

شاهد این تفسیر همان است که در داستان نوح پیغمبر که شبیه داستان اشراف قریش است آمده در آن جا که قوم نوح به او مى‏گویند: «أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ»: ما به تو ایمان بیاوریم در حالى که افراد بى­سر و پا از تو پیروى کرده‏اند، نوح در جواب مى‏گوید: «وَ ما عِلْمِی بِما کانُوا یَعْمَلُونَ إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى‏ رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ وَ ما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِینَ»: من چه اطلاعى از اعمال آن­ها دارم؟ حساب اعمال آن­ها بر خدا است اگر بدانید و من نمى‏توانم آن­ها را که اظهار ایمان کرده‏اند از خود برانم.
نتیجه این که وظیفه پیامبر(ص) آن است که هر فردى را که اظهار ایمان کند بدون هیچ­گونه تفاوت و تبعیض از هر قشر و طبقه‏اى که باشد بپذیرد، چه رسد به افراد پاک دل و با ایمانى که جز خدا نمى‏جویند و تنها گناهشان این است که دستشان از مال و ثروت تهى است و آلوده زندگى نکبت‏بار اشراف نیستند.^[۶۶۲]
۴-۱-۳-۶) تمسخر:
یکى از راه­هاى تسلط دشمن بر انسان­ها خوار نمودن و تحقیر آنان است، زیرا که هرگاه انسان به خود اعتماد به نفس نداشته باشد و ایمان به خدا در قلبش رسوخ نکرده باشد، دیگران از خلأ حاکم بر وجود او استفاده کرده، افکار خود را به او القا مى‏نمایند و به این وسیله او را مقهور خود مى‏کنند. کفار و مستکبران همیشه از این روش بهره برده انسان­ها را در سطح پایینى از فکر و اندیشه نگهداشته و حتى با انواع وسایل آنان را به نادانى سوق داده ‏اند تا در حالت بى­خبرى و غفلت از واقعیت­ها، ارزش­هاى دروغین را جایگزین ارزش­هاى والاى انسانى نمایند و بر سلطه و پیشوایى ظالمانه خود ادامه دهند و از توان، افکار و دارایى‏هاى مردم به نفع دنیاى خود استفاده نمایند.
دشمنان، افراد پاک­دل و حق­طلب و حقیقت­جو را که با مشاهده­ آثار حقانیّت در دعوت پیامبر اسلام(ص) و محتوای تعلیمات او سر تعظیم فرود آورده­اند، را به سفاهت و نادانی متهم می­ کنند. چنین اتهاماتی بر گروندگان حق و حقیقت شیوه­ منحصر به گذشته نیست؛ بلکه در همه زمان­ها از آن استفاده می­گردد. در طول تاریخ انبیاء کراراً می­بینیم که یکی از حربه­های دشمنان خدا در مقابل آن­ها، استفاده از حربه­ی«سُخریه» بوده است و آیات قرآن کریم مکرّر این موضوع را منعکس کرده است از جمله: «إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ‏ وَ إِذا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغامَزُونَ‏ وَ إِذَا انْقَلَبُوا إِلى‏ أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَکِهِینَ‏ وَ إِذا رَأَوْهُمْ قالُوا إِنَّ هؤُلاءِ لَضالُّونَ‏»^[۶۶۳]: بدکاران (در دنیا) پیوسته به مؤمنان مى‏خندیدند و هنگامى که از کنارشان مى‏گذشتند آنان را با اشاره تمسخر مى‏کردند و چون به سوى خانواده خود بازمى‏گشتند مسرور و خندان بودند و هنگامى که آن­ها را مى‏دیدند مى‏گفتند: این­ها گمراهانند!
مجرمین و بدکاران چون اهل ایمان را به بینند برایشان می­خندند و مسخره می­ کنند و چون گذر کنند به چشم طعن و استهزاء به مؤمنین بنگرند و چون بازگردند به سوى اهل خود با شوخى و مزاح و شادى و بازى به نکوهش مومنین پردازند و زمانى­که مؤمنین را به بینند،گویند: اینان به حقیقت مردم گمراهى هستند. و حال آن­که ما بدکاران را موکل و نگهبان مؤمنین نگردانیدیم، محمّد بن عباس ذیل آیه فوق از ابن عباس روایت کرده چون امیرالمؤمنین (علیه السّلام) از نزدیک منافقین می­گذشت حضرتش را سخریه و استهزاء می­نمودند و می­گفتند: این آن کسى است که محمّد (صلّى اللّه علیه و آله و سلّم) از میان اهل بیت خود او را به ولایت و امامت برگزیده و اختیار کرده. روز قیامت درى میان دوزخ و بهشت باز می­ شود، منافقین مشاهده می­ کنند که امیرالمؤمنین (علیه السّلام) در بهشت بر سریرى تکیه نموده به آن­ها می­گوید: به جانب من آئید چون می­خواهند به طرف حضرتش بروند آن در بسته شود. به این طریق آن حضرت ایشان را استهزاء می­ کند« فَالْیَوْمَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفَّارِ یَضْحَکُونَ عَلَى الْأَرائِکِ یَنْظُرُونَ هَلْ ثُوِّبَ الْکُفَّارُ ما کانُوا یَفْعَلُونَ»؛ پس امروز که روز جزا است اهل ایمان هم به کفار می خندند و استهزاء می کنند و بر تخت هاى عزّت تکیه کرده و دوزخیان را مشاهده می کنند.^[۶۶۴]
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

در آیه سی، دوّمین برخورد زشت آن­ها را بیان کرده، مى‏فرماید: «و هنگامى که از کنارشان مى‏گذشتند آن­ها را با اشاره تمسخر مى‏کردند» و با این علامات و اشارات مى‏گویند: این بى‏سر و پاها را ببینید که مقربان درگاه خدا شده‏اند. این آستین پاره‏ها و پا برهنه‏ها را تماشا کنید که مدّعى نزول وحى الهى بر خودشان هستند! و این گروه نادان را بنگرید که مى‏گویند استخوان پوسیده و خاک شده بار دیگر به حیات و زندگى برمى‏گردد و امثال این سخنان زشت و بى‏محتوا.^[۶۶۵]
نویسنده­ی تفسیر پرتویی از قرآن، ذیل آیه­ی سی و یک و سی و دو این سوره چنین می­نویسد: این خوشحالى و سرخوشى گویا در مقابل ناخوشى و گرفتگى آن­ها، گاه بر خود و رو به رو شدن با مؤمنین است. براى تبهکارانى که به آلودگى خوى گرفته و در بند تقالید گرفتارند و دید وسیع­ترى ندارند، منطق و عمل و چهره مردان با ایمانى که از خوشی­هاى مألوف روى گردانده و پاى ایمان خود ایستاده و به هر رنجى تن می­ دهند، شگفت‏انگیز و نگران کننده است و بسا اندیشه تردیدآمیزى در ضمیرشان رخ نماید که شاید گفته‏ها و بیم‏ها و وعده‏هاى آن­ها راست آید. ولى این­گونه اندیشه‏هاى متضاد دیر نمى‏پاید و خوى به تقالید و عادات، به زندگى عادیشان می­کشاند و به سوى اهلشان برمی­گرداند، در محیط آرام و مأنوس زندگى با زن و بچه و کسان مانند خود دودلى و نگرانى و اندیشه سود و زیان و مسیر اجتماع و انسان که چهره مردان با ایمان بر فکرشان سایه افکنده بود، از میان می­رود و در اندیشه خود احساس به امنیت و ثبات می­نمایند و مؤمنان را به مسخره می­گیرند و خنده‏هاى مستانه راه مى‏اندازند.
چهره مردان حق و با ایمان و دعوت و رسالت آن­ها به همان اندازه که اشخاص آماده را به سوى تحرّک و تحوّل روحى و خلقى و نوسازى فکرى و خلقى و اجتماعى پیش می­برد، در مجرمین مرتجع اثر عکس دارد و این­ها با روبه رو شدن با دعوت آنان به سکون و تحفّظ و انقلاب معکوس برمی­گردند: وَ إِذَا انْقَلَبُوا إِلى‏ أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَکِهِینَ وَ إِذا رَأَوْهُمْ قالُوا إِنَّ هؤُلاءِ لَضالُّونَ: این مجرمین که راهى جز گناه و ستمگرى و ستمکشى در پیش ندارند و به بندهاى عادات و تقالید گمراه کننده گرفتارند، چون مؤمنین را بنگرند که این­گونه عادات و قید و بندهاى ناهنجار را گسیخته و از پرده‏هاى کفر و شرک بیرون آمده‏اند، گویند این گروه گمراهانند!^[۶۶۶]
۴-۱-۳-۷) اعزام عوامل نفوذی و جاسوسی:
دشمنان زمانی که احساس کردند، که به علل گوناگونی نمی ­توانند به طور مستقیم علیه طرفداران حق و حقیقت وارد عمل گردند در این­جاست که با اعزام عوامل نفوذی و گسیل داشتن جاسوسانی، مبارزه را به گونه ­ای غیر مستقیم شروع می­ کنند. قرآن کریم در این­باره می­فرماید:« لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ ما زادُوکُمْ إِلَّا خَبالًا وَ لَأَوْضَعُوا خِلالَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَهَ وَ فِیکُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ‏»^[۶۶۷]: اگر آن­ها همراه شما (به سوى میدان جهاد) خارج مى‏شدند، جز اضطراب و تردید، چیزى بر شما نمى‏افزودند و به سرعت در بین شما به فتنه‏انگیزى (و ایجاد تفرقه و نفاق) مى‏پرداختند و در میان شما، افرادى (سست و ضعیف) هستند که به سخنان آن­ها کاملًا گوش فرا مى‏دهند(یا جاسوس)^[۶۶۸] و خداوند، ظالمان را مى‏شناسد.
در شأن نزول این آیه نوشته­اند: درباره منافقان نازل شده است، جریان چنین است: زمانى که حضرت رسالت، پنهانى براى جنگ تبوک از مدینه خارج شدند در محلى به نام «ثنیه الوداع» فرود آمدند و عبد اللّه بن ابىّ با دوستان خود در «ذى حده» که پائین‏تر از «ثنیه الوداع» است منزل گزیدند، این دو مکان فاصله زیادى با یکدیگر نداشت. هنگامى که پیغمبر اکرم از آن­جا به سوى تبوک روان شدند، عبد اللّه ابن ابى با دیگر منافقان که اهل شک بودند، از آن­جا تخلف کردند و به مدینه بازگشتند. پس اللّه تعالى براى این­که فرستاده خود را تسلى دهد و او را در سختی­ها امر به صبر کند، آیه «لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ ما زادُوکُمْ إِلَّا خَبالًا» را فرو فرستاد.^[۶۶۹]
در این آیه خداوند به مسلمانان هشدار می­دهد که، مراقب باشید «افراد ضعیف الایمانى در گوشه و کنار جمعیّت شما وجود دارند که زود تحت تأثیر سخنان این گروه منافق قرار مى‏گیرند» (وَ فِیکُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ). و یا این­که در میان شما افرادى هستند که براى منافقان جاسوسى مى‏کنند. بنابراین وظیفه مسلمانان قوى الایمان آن است که مراقب این گروه ضعیف یا جاسوس باشند.^[۶۷۰]
صاحب تفسیر نسفی « سمّاعون» را به معنیِ جاسوس گرفته است و می­نویسد:«وَ فِیکُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ‏
یعنی در میان شما جاسوسان ایشانند».^[۶۷۱]
۴-۱-۳-۸) تضعیف روحیه مسلمانان:
دشمنان برای تضعیف روحیّه­ی مسلمانان، از هیچ تلاش و کوششی دریغ نمی­کنند. برنامه­هایی از قبیل پخش شایعات، ایجاد جوّ رعب و وحشت و وسوسه­ها و القائات شیطانی، همگی در راستای اجرای این توطئه می­باشند. قرآن کریم در این­باره می­فرماید: «الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ‏»^[۶۷۲]: این­ها کسانى بودند که (بعضى از) مردم، به آنان گفتند: «مردم [لشکر دشمن‏] براى (حمله به) شما اجتماع کرده‏اند از آن­ها بترسید!» اما این سخن، بر ایمانشان افزود و گفتند: «خدا ما را کافى است و او بهترین حامى ماست.»
طباطبایی ذیل این آیه می­نویسد: کلمه « ناس» به معناى افرادى از انسان است، اما نه از هر جهت، بلکه به این جهت افرادى از انسان را ناس مى‏گویند که از یکدیگر متمایز نیستند، (و گوینده کارى به تمایز و خصوصیات افراد ندارد) و در آیه شریفه کلمه ناس دو بار آمده که ناس اول غیر ناس دوم است، منظور از ناس اول منافقین و منظور از ناس دوم دشمنان است، منافقین که از یارى اسلام مضایقه کردند به منظور این­که مسلمانان را هم از رفتن به جنگ باز بدارند و سست کنند، به ایشان گفتند: ناس یعنى مشرکین جمعیت بسیارى براى جنگ با شما جمع کرده‏اند، معلوم مى‏شود ناس دوم مشرکین و ناس اول أیادى و جاسوسانى هستند که مشرکین در بین مؤمنین داشتند و از ظاهر آیه برمى‏آید که این جاسوسان عده‏اى بوده‏اند، نه یک نفر و همین آیه مؤید آن است که آیات شریفه مورد بحث درباره داستانى نازل شده که بعد از پایان جنگ احد پیش آمد، که رسول خدا (ص) با بقیه اصحابش، مشرکین را تعقیب کرد.^[۶۷۳]
نویسنده تفسیر آسان می­نویسد: منظور از کلمه «النَّاسُ»، چنان­که امام محمّد باقر و امام جعفر صادق (علیهما السّلام) فرموده‏اند: نعیم بن مسعود اشجعى است و بنا به قولى: همان سوارانى می­باشد که ابو سفیان به وسیله آنان براى رسول خدا پیغام داد و آن حضرت را تهدید نمود و مقصود از جمله «إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ» که ترجمه شد بنا بر قول اکثر مفسرین: ابو سفیان و یارانش می­باشد. یعنى اى مسلمین! از ابو سفیان بترسید.^[۶۷۴]
۴-۱-۳-۹) تبلیغات سوء:
دشمنان عصر رسالت از این حربه بسان رجال سیاست امروز بهره می­گرفتند و در سایه­ی اثرپذیری گروهی می­توانستند روحیّه­ها را سست کنند و از این طریق توازن قدرت اسلام و شرک را در منطقه حفظ نمایند. بنابراین این شیوه، از شیوه ­ها و روش­های متداول در دوره­ها و اعصار مختلف است. قرآن کریم در این­باره می­فرماید:«لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَهِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لا یُجاوِرُونَکَ فِیها إِلَّا قَلِیلًا»^[۶۷۵]: اگر منافقان و بیماردلان و آن­ها که اخبار دروغ و شایعات بى‏اساس در مدینه پخش مى­کنند دست از کار خود برندارند، تو را بر ضدّ آنان مى‏شورانیم، سپس جز مدّت کوتاهى نمى‏توانند در کنار تو در این شهر بمانند! «مرجفون»: کسانى بودند که در مدینه براى مضطرب کردن دل­هاى مسلمانان خبرهاى دروغ پخش مى‏کردند و مخصوصاً درباره سریّه‏هاى پیغمبر(صلّى اللَّه علیه و آله) جنگ­هایى که خود حضرت در آن حضور نداشت، به دروغ مى‏گفتند مسلمانان فرار کردند و کشته شدند. و اصل مرجف از ماده رجفه است که به معناى زلزله و جنبش است. و چون خبر دروغ خبر غیر ثابت و متزلزل است، آن­را رجفه گویند. و مقصود از آیه شریفه این است که اگر منافقان از دشمنى و نیرنگشان و تبه­کاران از اذیّت زنان و دروغگویان از ساختن و به هم بافتن خبرهاى بد دست بر ندارند، بى‏تردید ما تو را به دشمنى با آن­ها بر مى‏انگیزیم و ناگزیر مى‏شوند که از مدینه جلاى وطن کنند. سپس پیش تو در مدینه نمى‏مانند مگر زمان اندکى. و همین معنا به طریق مجاز اغراء نامیده شده است. و اغراء به معناى: تهییج و تحریک مردم به دشمنى با یکدیگر است و از این طریق باعث ایجاد تبلیغات سوء در بین مسلمانان می­شدند.^[۶۷۶]
گروهى از دشمنان هستند که پیوسته در صددند که در اثر نشر اخبار کاذبه مسلمانان را به وحشت افکنده، فتنه القاء نموده، اجتماعات اسلامى را متفرق نمایند و به کفر بازگردانیده و نظام آنان را مختل نمایند.
آیه سوگند یاد نمود چنان­چه این چند حزب اهل نفاق و مخالف از فتنه­انگیزى در جامعه مسلمانان خوددارى ننمایند، هرآینه پروردگار و رسول گرامى مسلمانان را بر آن­ها مسلط خواهد فرمود، در آن هنگام نتوانند در جامعه مسلمانان توقف نموده، زیست و معاشرت نمایند، جزء اندک زمانى که دستور قتل آنان صادر و به موقع اجراء گذارده شود.^[۶۷۷]
هم­چنین قرآن کریم در آیه­ی دیگری این موضوع را این چنین بیان می­فرماید:« وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ‏ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى‏ أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّیْطانَ إِلَّا قَلِیلا»^[۶۷۸]: و هنگامى که خبرى از پیروزى یا شکست به آن­ها برسد، (بدون تحقیق) آن را شایع مى‏سازند در حالى که اگر آن را به پیامبر و پیشوایان- که قدرت تشخیص کافى دارند- بازگردانند، از ریشه‏هاى مسائل آگاه خواهند شد. و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود، جز عدّه کمى، همگى از شیطان پیروى مى‏کردید (و گمراه مى‏شدید).
وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ: مرجع ضمیر جمع ممکن است منافقین باشند یا مؤمنین ضعیف الایمان سست عنصر زود باور که به مجرد شنیدن یک خبرى و پیش آمد امرى منتشر و اذاعه می­ کنند یا از روى عناد یا ضعف ایمان بین مسلمین.
مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ: من بیانیه، که آن امر یا موجب امن و اطمینان مسلمانان می­ شود و به خواب امن می­روند و غافل­گیر دشمن می­شوند یا موجب خوف آن­ها می­ شود و جرأت و شهامت و شجاعت خود را از دست می­ دهند. أَذاعُوا بین المسلمین: افشاء می­ کنند«وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ» یعنى باید حقیقت امر را از پیغمبر(صلّى اللَّه علیه و آله و سلّم) سؤال کرد چون از جانب حق به او وحى می­رسد و حاق مطالب را بیان می­فرماید.^[۶۷۹]
۴-۱-۳-۱۰) تهدیدها و جنگ­ها:
هنگامی که دشمنان با مبارزات منفیِ خود به آمالشان نرسیدند، نخست دست به یک سلسله«مانورها» و«تهدیدها» می­زنند در صورت عدم موفقیّت از نمایش قدرت، عزم خود را محکم نموده و با تمامی قوا و امکانات موجود خود، پیکاری سخت و گسترده را علیه طرفداران حق آغاز می­ کنند و در صددند با این نبرد از ملّت اسلام جزء نامی در تاریخ، چیز دیگری باقی نگذارد. قرآن کریم در این باره می­فرماید:«… قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَ نَسْتَحْیِی نِساءَهُمْ وَ إِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ‏»^[۶۸۰]: گفت: به زودى پسرانشان را مى‏کشیم و دخترانشان را زنده نگه مى‏داریم (تا به ما خدمت کنند) و ما بر آن­ها کاملاً مسلّطیم!»
«قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَ نَسْتَحْیِی نِساءَهُمْ وَ إِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ»این جمله وعده‏اى است که فرعون به کرسى‏نشینان خود داده و آنان را به این معنا دل خوش کرده که به زودى همان سخت‏گیری­ها و عذابى که درباره بنى اسرائیل داشت از سر مى‏گیرد، پسران آنان را مى‏کشد و دخترانشان را براى کلفتى و خدمت گزارى قبطیان زنده مى‏گذارد و در آخر هم براى فرو نشاندن خشم و از بین بردن اضطراب درونى آنان اضافه کرده است که: ما مسلط و قاهر بر ایشانیم.^[۶۸۱]نکته مهم این­که فرعون در این­جا دست به یک مبارزه ریشه‏دار و عمیق مى‏زند و تصمیم بر کارى مى‏گیرد که در آینده به کلى قدرت بنى اسرائیل را درهم بشکند و آن این که مردان جنگى و مبارز را با کشتن فرزندان بنى اسرائیل ریشه کن سازد و تنها زنان و دختران را براى کنیزى و خدمتکارى باقى بگذارد و این آئین هر استعمار نو و کهنه‏اى است، که افراد مثبت و فعال را از میان برمى‏دارند و یا روح مردانگى و شهامت را با وسائل گوناگون در آن­ها مى‏کشند و افراد غیر فعال را زنده نگه مى‏دارند.
البته این احتمال نیز هست که فرعون مى‏خواسته است این سخن به گوش بنى اسرائیل برسد و از دو جهت روحیه آن­ها درهم شکسته شود، یکى از نظر کشته شدن پسران و مردان آینده و دیگرى از نظر این که نوامیسشان به چنگال دشمن خواهد افتاد و در هر حال با جمله إِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ مى‏خواهد وحشت و اضطراب را از دل پیروان خود بردارد و به آن­ها اطلاع دهد که کاملاً بر اوضاع مسلط است!
در این­جا سؤالى پیش مى‏آید و آن این­که چرا فرعون تصمیم بر قتل موسى نگرفت و تنها نقشه نابود کردن فرزندان بنى اسرائیل را کشید؟!
در پاسخ باید چنین گفت که: از آیات سوره مؤمن به خوبى استفاده مى‏شود که فرعون درآغاز، تصمیم بر قتل موسى داشت ولى اندرزهاى توأم با تهدید مؤمن آل فرعون و این­که اقدام به قتل موسى ممکن است، خطرناک واقع شود و او به راستى از طرف خدا باشد و آن­چه را از مجازات­هاى الهى مى‏گوید، انجام پذیرد، به قدر کافى در فکر و روح فرعون اثر گذاشت.
به علاوه بعد از جریان پیروزى موسى(ع) بر ساحران، این خبر در همه­جا منعکس گردید و در مورد طرفدارى و مخالفت با موسى(ع) در میان مردم مصر اختلاف افتاد، شاید فرعون از این بیم داشت که اگر بخواهد تصمیم حادى بر ضد موسى (ع) بگیرد با واکنش شدیدى که از طرف مردمى که تحت تأثیر او واقع شده‏اند روبه رو گردد، به این جهات از تصمیم بر قتل موسى (ع) منصرف گردید.
خداوند می­فرماید: از تهدیدها و حملات دشمن نهراسید و از میدان بیرون نروید (وَ اصْبِرُوا) و براى تأکید مطلب و ذکر دلیل، به آن­ها گوشزد مى‏کند که: سراسر زمین از آن خدا است و مالک و فرمانرواى مطلق او است و به هر کس از بندگانش بخواهد آن را منتقل مى‏سازد:إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ؛ و آخرین شرط این است که تقوا را پیشه کنید، زیرا” عاقبت پیروزمندانه از آن پرهیزکاران است” (وَ الْعاقِبَهُ لِلْمُتَّقِینَ) این سه شرط که یکى از آن­ها در زمینه عقیده (استعانت جستن از خدا) و دیگرى در زمینه اخلاق (صبر و استقامت) و دیگرى در زمینه عمل (تقوى و پرهیزکارى) تنها شرط پیروزى قوم بنى اسرائیل به دشمن نبود، بلکه هر قوم و ملتى بخواهند بر دشمنانشان پیروز شوند، بدون داشتن این برنامه سه ماده‏اى امکان ندارد، افراد بى‏ایمان و مردم سست و ترسو و ملت­هاى آلوده و تبهکار، اگر هم پیروز گردند، موقتى و ناپایدار خواهد بود.^[۶۸۲]دشمنان شگرد­ها وشیوه­های دیگری نیز درمبارزه­ی با پیروان مکتب توحیدی دارند که به دلیل اجتناب از طولانی شدن بحث، بدون توضیح فقط به آن­ها اشاره می­کنیم: تهمت­های ناروا^[۶۸۳]، ترویج فرهنگ استعماری^[۶۸۴]و…
بخش دوّم:
۴-۲) شیوه ­های مبارزه با دشمنان از دیدگاه قرآن کریم:
هنر قرآن، این کتاب هدایت و سعادت، افزون بر معرفی دشمن و شیوه ­های او شناساندن راه مقابله با آن نیز می­باشد بنابراین قرآن کریم، پس از آشنایی با صفات و شیوه ­های دشمنی دشمنان و آثار شوم پیروی از آن­ها، راه مقابله با آن­ها را نیز بیان می­فرماید. لذا قرآن براى مقابله با نقشه‏هاى دشمنانِ اسلام و مسلمانان، راهکارهایى را ارائه نموده است از آن­جا که قرآن کریم ما را به استوارترین راه ­ها هدایت مى‏کند، قطعاً شیوه‏هایى را که براى مبارزه با دشمنان معرفى مى‏کند از استحکام و تأثیر لازم برخوردار است.
قرآن کریم در مقابله با هر کدام از دشمنان، شیوه و روش مخصوص به آن دشمن را به ما می­آموزد به عبارت روشن­تر راه مقابله با شیطان، نفس، کفار و.. به صورت جداگانه به مسلمانان می­آموزد و هم چنین، در مقابل هر روش دشمن، راه مقابله­ای قرار می­دهد به­ طور مثال براى مقابله با دین‏زدایى و گسترش فساد و ایجاد گمراهى در بین مسلمانان، تقویت بصیرت و صبر و تقوى، این سلاح دفاعى بسیار مناسب را به ما معرفی می­نماید و یا در مقابل اختلاف‏افکنى تحریف و تبلیغ دشمنان، اتحاد و همبستگى مسلمانان و مبارزه فرهنگى به وسیله آموزه‏هاى قرآنى را، بهترین حربه معرفی می­نماید. ما در این بخش، از آن­جایی که بحثِ «شیوه ­های مبارزه با دشمنان از دیدگاه قرآن»، موضوعی وسیع است و قابلیت انجام تحقیق و بررسی جداگانه را دارد لذا تنها به برخی از این شیوه ­ها و روش­ها پرداخته و پیشنهاد می­ شود این موضوع در پروژه دیگری انجام گرفته و به ابعاد مختلف آن پرداخته شود.
۴-۲-۱) شیوه و روش قرآن کریم در مقابله با شیطان:
۴-۲-۱-۱) ایمان وتوکل:
اولین شیوه را که قرآن کریم در مبارزه با شیطان معرفی می­ کند، ایمان و توکل می­باشد. قرآن می­فرماید: « إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلى‏ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ َ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ‏»^[۶۸۵]: زیرا که او، بر کسانى که ایمان دارند و بر پروردگارشان توکّل مى‏کنند، تسلّطى ندارد. تسلّط او تنها بر کسانى است که او را به سرپرستى خود برگزیده‏اند و آن­ها که نسبت به او [خدا] شرک مى‏ورزند (و فرمان شیطان را به جاى فرمان خدا، گردن مى‏نهند).
در این آیه به این نکته اشاره شده است که: مسلماً شیطان توان جذب همه افراد را ندارد که بخواهد از روى جبر آن­ها را گمراه نماید، بلکه این افراد بى ایمان و دنیاطلب و غافل از آخرت هستند که خود را در اختیار شیطان قرار مى­دهند و او را به عنوان ولىّ اتخاذ کرده، اوامرش را امتثال مى­نمایند. خداى متعال این نکته را چنین مى­فرماید: « انّا جعلنا الشیاطین اولیاء للذین لا یؤمنون»^[۶۸۶]. بنابراین شیطان با همه امکاناتى که براى اغواگرى دارد، نسبت به بندگان مخلص الهى قدرت اضلال و اغواگرى ندارد، همان­گونه که خود نیز به این حقیقت اعتراف دارد: «قالَ فبعزّتک لاغویّنهم اجمعین الاّ عبادک منهم المخلصین»^[۶۸۷]
مخلصین هم کسانى هستند که پس از آن­که خودشان را براى خدا خالص کردند، خدا هم آن­ها را براى خود خالص کرد، به­طورى که غیر خدا در قلبشان جاى ندارد. پس در هیچ لحظه اى مشغول به غیرخدا نیستند و هیچ­گاه از غیر خدا اطاعت نمى­کنند. و لذا، تسویلات شیطانى یا هواهاى نفسانى و… کوچکترین نفوذى در آن ها ندارند.^[۶۸۸]
محدوده هستى شیطان هرگز مقام شامخ انسان کامل را در برنمى­گیرد و به حریم بندگان مخلص راهى ندارد. اگر شیطان بخواهد انسانى را فریب دهد، از راه اندیشه و افکار فریب مى­دهد، اما به مقام فکرى و عملى انسان کامل و بندگان مخلص راه ندارد تا بتواند آن­ها را وسوسه کند، بلکه شیطان در وهم و خیال راه دارد و نه در محدوده عقل محض. در انسان­هاى دیگر که شیطان رخنه مى­کند، براى این است که عقل آن­ها مشوب به وهم و خیال است، ولى انسان کامل وهم و خیال را در برابر عقل کامل خود خاضع کرده است. قواى درونى انسان کامل مأموم قوّه عاقله است و لذا شیطان نمى­تواند در عقل عملى انسان کامل از طریق امید و محبت و گرایش راه پیدا کند و یا در عقل نظرى او از راه اندیشه و علم راه بیابد زیرا مرحله عالى نفوذ شیطان وهم و خیال است و از آن بالاتر نمى رود. شیطان از تجرّد تام عقلى برخوردار نیست; چنان­که در بخش عملى از محدوده شهوت و غضب نمى­گذرد و به مرحله اخلاص، ایثار، تولّى و تبرّى راه نمى­یابد. شیطان موجودى است مادى و داراى تجرّد برزخى و مثالى و راهى به نشانه عقل محض ندارد؛ بله او به عالم مثال راه پیدا مى­کند. پس در مقام انسان کامل راه ندارد؛ زیرا نه مانند انسان کامل بى­واسطه از اسما و حقایق باخبر است و نه مانند فرشتگان باواسطه خبر دارد. او لایق هیچ یک از این دو مرحله نیست و لذا گرفتار دو امر مى­شود: یکى جهل به مقام انسان کامل و دیگرى استبکار که منشأ این استکبار هم وهم و خیال است؛ زیرا که عقل هرگز انسان را به کبر دعوت نمى­کند. وهم است که مقام­هاى دروغینى را راست مى­پندارد و انسان را فریب مى­دهد. و این­که گفته شد شیطان قادر به نفوذ و وسوسه انسان­هاى کامل نیست، نباید خیال کرد که پس دوست آن­هاست یا نسبت به آن­ها بى­اعتناست، بلکه دشمن آن­هاست و همواره سعى مى­کند که اگر نمى­تواند مستقیماً در خود آن­ها راه پیدا کند، در خواسته ­ها و برنامه­ ها و در اجراى طرح­هاى آن­ها رخنه کند و نگذارد که خواسته­هایشان محقّق شود.^[۶۸۹]
۴-۲-۱-۲) ترک معصیت:
دومین شیوه مبارزه با شیطان، ترک معصیت می باشد. قرآن کریم در این باره می فرماید: «هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلى‏ مَنْ تَنَزَّلُ الشَّیاطِین تَنَزَّلُ عَلى‏ کُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ»^[۶۹۰]:آیا به شما خبر دهم که شیاطین بر چه کسى نازل مى‏شوند؟!آنها بر هر دروغگوى گنهکار نازل مى‏گردند.
شیطان وجودى است ویران­گر و موذى و مخرب و القائات او در مسیر فساد و تخریب است و مشتریان او دروغگویان گنهکارند.
خداوند در این آیه می­فرماید: آیا شما را خبر دهم که شیطان­ها بر چه کسى نازل مى‏شوند؟ آن­ها بر هر دروغگوى فاجرى که معصیت­کار است، یعنى کاهنان، نازل مى‏شوند. مقاتل گوید: یعنى بر طلیحه و مسیلمه نازل مى‏شوند.
شیطان­ها آن­چه را شنیده‏اند به کاهنان و دروغگویان القاء می­ کنند و بسیارى از دروغ­ها را با شنیده‏هاى خود درمى‏آمیزند و به آن­ها وحى می­ کنند. بیشتر شیطان­ها و به قولى بیشتر کاهنان دروغگویانند.^[۶۹۱]
در این آیه بیان شده است که شیطان با افراد دروغ گو و گنهکار سر و کار دارد بنابراین یکی از راه ­ها و روش­های مبارزه با شیطان ترک گناه و معصیت است. به عبارت بهتر، از اهداف و روش­های شیطان فریب دادن انسان و وسوسه نمودن انسان تا این­که گناه انجام دهد بنابراین انسان باید تمام تلاش خود را به کار گیرد تا فریب نخورد و گناه و معصیّت نکند از این رو از مهم­ترین شیوه ­های مبارزه با شیطان است.