دانشگاه علامه طباطبائی (ره)
دانشکده حقوق و علوم سیاسی
پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد حقوق ارتباطات
رسالت مطبوعات در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران
و تطبیق آن با فقه شیعه
استاد راهنما:
دکتر قاسم محمدی
استاد مشاور:
دکتر محمد رضا ویژه
دانشجو:
میرمحمدصالح راحمی
سال تحصیلی ۹۲-۱۳۹۱
تقدیم به:
او که آموخت مرا تا بیاموزم . . .
منتظَر و منتظِر
معلمین و اساتید از اول تا به آخِر
و
خانواده عزیزم
و به مصداق « من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق »
از کلیه اساتید و بزرگوارانی که اینجانب را در تهیه و تدوین این پژوهش یاری نمودند تقدیر و تشکر مینمایم.
چکیده
مطبوعات یکی از رسانه‌های گروهی می‌باشد که از نظر قدمت تاریخی، تنوع، گستره‌ی مخاطبان و محدوده‌ی پخش جغرافیایی، بین رسانه‌ها از وضعیت ممتاز و ویژه‌ای برخوردار است. امروزه نقش مطبوعات از وسیله‌ی اطلاع‌رسانی و منبع خبر فراتر رفته است و مطبوعات به کانون‌هایی قدرتمند تبدیل شده‌اند که در شکل‌گیری و جریان امور کشور نقش دارند و در سیاست همپای احزاب، در اقتصاد و تجارت همپای سندیکاها و تشکل‌های صنفی و در اخلاق همسنگ مراکز دینی و تربیتی به نقش‌آفرینی می‌پردازند. اینجاست که می‌توان به بحث مسئولیت اجتماعی مطبوعات اشاره کرد؛ یعنی تکالیف و وظایف محوله بر مطبوعات که از آن با نام رسالت مطبوعات نام برده شده است. رسالت مطبوعات که در نظام حقوقی ما از آن صحبت شده کلمه‌ای است با بار ارزشی که برخلاف اکثر کشورها جنبه ایجابی دارد و می‌توان در رابطه‌ی با آن، در دو شان الزامات اخلاقی و دیگری الزامات حقوقی و قانونی بحث نمود. اگرچه کشور ما با تصویب شش قانون عمده‌ی مطبوعاتی و ده‌ها تکمله و تبصره در قانون‌گذاری این حوزه سابقه‌دار است ولی این بخش از حقوق هنوز از لحاظ نظری و رویه عملی و قضایی فقیر و ناهماهنگ با قانون اساسی و متون فقهی است. بر این اساس و با توجه به نگاه خاصی که به کارکردها و وظایف مطبوعات در کشور ما وجود دارد؛ در این تحقیق سعی بر آن داریم که با توجه به قواعد فقه شیعه اثنیعشری و نیز اصول قانون اساسی، رسالت مطبوعات را در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران به بحث و مداقه گذاریم.
واژگان کلیدی: مطبوعات، رسالت مطبوعات، فقه شیعه، رسانه، آزادی مطبوعات، مسئولیت مدنی مطبوعات، حقوق ایران
فهرست مطالب
مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………… ۱
فصل یک: کلیات………………………………………………………………………………………………………. ۴
۱-۱ تعریف لغوی مطبوعات……………………………………………………………………………………..۵
۱-۲ تعریف اصطلاحی مطبوعات در علم حقوق………………………………………………………….۶
۱-۳ مطبوعات در قوانین بین‌الملل……………………………………………………………………………..۶
۱-۴ مطبوعات از نظر معاهدات بین‌المللی…………………………………………………………………..۷
۱-۵ جایگاه مطبوعات در نظام اسلامی…………………………………………………………………………۹
۱-۶ اخلاق اسلامی در مطبوعات……………………………………………………………………………..۱۲
۱-۷ آزادی مطبوعات……………………………………………………………………………………………..۱۴
۱-۷-۱ حدود آزادی مطبوعات……………………………………………………………………………..۲۱
۱-۷-۲ حریم خصوصی افراد در مطبوعات……………………………………………………………..۲۶
فصل دوم: رسالت و ضمانت اجرای رسالت مطبوعات……………………………………………….۳۲
۲-۱ وظایف رسانه‌ها……………………………………………………………………………………………….۳۳
۲-۲ کارکرد مطبوعات……………………………………………………………………………………………..۴۰
۲-۲-۱ لزوم وجود رسالت برای مطبوعات……………………………………………………………..۴۵

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۲-۲-۲ رسالت مطبوعات در کلام امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری…………………….۴۶
۲-۲-۳ مطبوعات به عنوان رکن چهارم دموکراسی…………………………………………………..۵۳
۲-۲-۴ مطبوعات و توسعه فرهنگی……………………………………………………………………….۵۵
۲-۲-۵ مطبوعات و سیاست گذاری ملی ارتباطات…………………………………………………..۵۷
۲-۲-۶ مطبوعات و امنیت ملی………………………………………………………………………………۵۸
۲-۳ ضمانت اجرای رسالت مطبوعات……………………………………………………………………….۶۴
۲-۳-۱ ضمانت اجرای رسالت مطبوعات در حوزه‌ی دین و اخلاق……………………………۶۶
۲-۳-۲ ضمانت اجرای رسالت مطبوعات در حقوق کیفری و قانون اساسی…………………۷۲
۲-۳-۳ ضمانت اجرای رسالت مطبوعات در حقوق مدنی…………………………………………۸۶
فصل سوم: مسئولیت‌های احصا شده در قوانین مطبوعاتی…………………………………………..۸۷
۳-۱ مسئولیت مدنی مطبوعات………………………………………………………………………………….۸۷
۳-۱-۱ مسئولیت ناشی از عدم رعایت حقوق مادی و اجتماعی افراد………………………….۹۳
۳-۱-۲ مسئولیت ناشی از عدم حفظ اسرار……………………………………………………………..۹۵
۳-۲ تشخیص نوع مسئولیت و تعیین مسئول در زیانهای مطبوعاتی………………………………۹۶
نتیجه گیری………………………………………………………………………………………………………………۱۰۰

فرد: کارگر دانشی، واحد اصلی ایجاد، ذخیره و استفاده از دانش در سازمان است.
گروه: شبکه ها (رسمی و غیر رسمی)، از نظر دانش، سرمایه مهمی هستند که معمولا غیر عینی هستند. گروه‌ها متشکل از کارکنانی هستند دارای تجربیات مشترک که معمولا سرمایه فزاینده‌ای از دانش را به وجود می‌آورند.
سازمان: کل سازمان می‌تواند به صورت نهادی نگریسته شود، که نتایج مجموعه‌ای از دانش را تجسم می‌بخشد (محمدی، ۱۳۸۸).

۲-۵-اصول مدیت دانش

مدیریت دانش خود به خود در سازمان ها شکل نمی‌گیرد و زمینه و مهارت های خاصی را می‌طلبد بعضی از سازمان ها ممکن است وظیفه اجرای مدیریت دانش را به کارکنان یا مدیران خود تفویض کنند. البته این تعامل و به کارگیری نیروها در این امر می تواند اثر بخشی را بالا ببرد. درزیر به مواردی از اصول مدیریت دانش اشاره می‌شود:
سرمایه گذاری: دانش یک دارایی محسوب می‌شود که برای اثربخشی آن باید در بخش‌های دیگر آن نیز سرمایه گذاری کرد. به عنوان مثال سرمایه گذاری در بحث آموزش کارکنان.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

رابظه میان انسان و تکنولوژی: اطلاعات و داده ها ازطریق انسان‌ها به رایانه داده شده و رایانه سریعا آن را پردازش می کند. حال این داده‌ها در ذهن انسان است که به رایانه انتقال داده می‌شود. از آنجا که دانش مبتنی برداده‌ها و اطلاعات است این دو در ارتباط با هم می‌توانند موثر باشند.
مدیران دانشی: مدیران با ارزش گذاشتن بر دانش افراد می‌توانند دانش نهفته را جذب کنند.
دستیابی به دانش: دانش را باید به کار گرفت و در فرآیندهای سازمانی وارد کرد، به گونه‌ای که منجر به بهبود عملکرد سازمانی شود.
چهار عامل ذکر شده در بالا جزء مهمترین اصول در مدیریت دانش به حساب می‌آیند، حال آنکه عوامل دیگری از قبیل آموزش، مدیریت کنترل زمان بر بودن، ثمر بخش بودن، نگاه فرآیندی داشتن به مدیریت دانش نه نگاه ابزاری به آن، نیز اهمیت دارند. با توجه به همه این موارد می توان گفت که مدیریت دانش به تعهد دراز مدت از جانب مدیران ارشد، کارکنان متعهد و آموزش دیده و در نهایت به استفاده مناسب از فن آوری اطلاعات نیازدارد (فاتحی، ۱۳۹۰).

۲-۶-دلایل اهمیت به کارگیری مدیریت دانش

از مهمترین عللی که موجب شده تا سازمان ها به موضوع مدیریت دانش تمایل نشان دهند آن است که مدیریت دانش:
موجب افزایش بهره‌وری و سود دهی می‌شود.
همکاری را تقویت می کند.
موجب بروز و رشد خلاقیت می شود.
موجب تشویق و نوآوری می شود.
به برقراری و تسریع جریان انتقال دانش از تولید کننده به دریافت کننده کمک می‌کند.
موجب تسهیل اشتراک اطلاعات بین کارکنان می شود.
از دوباره کاری می‌کاهد.
توان سازمان را برای مقابله با پدیده تورم اطلاعات افزایش می‌دهد.
دانش کارکنان را پیش از ترک احتمالی سازمان گردآوری و ذخیره می کند.
کیفیت ارائه خدمات به مشتری را بهبود می بخشد.
و از طریق افزایش سطح آگاهی سازمان نسبت به راهکارها، محصولات و عملکرد سازمان‌های رقیب به سازمان کمک می کند تا از گردونه رقابت خارج نشود.

۲-۷-مدلهای مدیریت دانش

برخی مدلهای مدیریت دانش عبارتند از :

۲-۷-۱-سیکل پیاده سازی مدیریت بوکویتز و ویلیام^[۲] (۱۹۹۹)

بوکویتز و ویلیامز فرآیندهای مدیریت دانش را به ۲ دسته تاکتیکی و راهبردی تقسیم‌بندی نموده‌اند. فرآیندهای تاکتیکی شامل جمع‌ آوری اطلاعات مورد نیاز روزانه برای کار، استفاده از دانش برای ایجاد ارزش، تسهیم و مبادله از طریق در دسترس قراردادن دانش برای دیگران و فرآیندهای راهبردی می باشند (Sanghani,2009).
در سطح تاکتیکی این چهارچوب شامل:
-کسب: جستجوی دانش به منظور حل مسئله، تصمیم گیری و نوآوری
-استفاده: ترکیب محتوا به روش‌های جدید و جذاب برای تقویت نوآوری در سازمان
-یادگیری: یادگیری از تجارب
-تسهیم و مبادله: انگیزش کارکنان برای ارسال آموخته‌های به پایه دانش
در سطح راهبردی شامل:
-ارزیابی: ارزیابی سرمایه فکری و معنوی
-ایجاد و تثبیت: تخصیص منابع برای نگهداری و بقای پایه دانش
-استفاده بهینه: نگهداشتن دارایی هایی که دیگر ارزش تجاری برای سازمان ندارند، می باشد (نکودری و یعقوبی،۱۳۹۰)
براساس تقاضا و فرصتهای بازار
دارایی های دانش محور
براساس محیط ماکرو(بزرگ)
مخازن دانش
ارتباطات
زیرساخت فناوری اطلاعات و ارتباطات
مجموعه مهارتهای وظیفه ای
پاسخگویی محیطی
هوش سازمانی
شکست
منابع خارجی
ارزیابی
استفاده
کسب

الگوهای تعالی سازمانی یا سرآمدی کسب و کار به عنوان ابزار قوی برای سنجش میزان استقرار درسازمان‌های مختلف به کار گرفته می‌شوند. با بکارگیری این الگوها سازمان‌ها می توانند از یک سو میزان موفقیت خود را در اجرای برنامه‌های بهبود در مقاطع مختلف زمانی ارزیابی قرار دهند و از سوی دیگر عملکرد خود را با سایر سازمان‌ها به ویژه بهترین آن‌ها مقایسه کنند

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

کاستروسانا و همکاران^[۷] (۲۰۰۵) بیان کرده اند که استراتژی و خط و مشی بر اساس EFQM قطاری از تلاش‌های سازمان برای توسعه استراتژی مبتنی بر ذ‌ی‌نفعان و از ویژگی‌های بازار می‌باشد
الگوهای سرآمدی کسب و کار پاسخی است به این سوال که سازمان برتر چگونه سازمانی است؟ چه اهدافی و مفاهیمی را دنبال می‌کند و چه معیارهایی بر رقبای آن‌ها حاکم هستند؟
امروز اکثر کشورهای دنیا با تکیه براین الگوها جوایزی را در سطح ملی و منطقه‌ای ایجاد کرده‌اند که محرک سازمان‌ها و کسب و کار در تعالی، رشد وثروت آفرینی است. مدل‌های تعالی با محور قراردادن کیفیت تولید ( کالا یا خدمات ) و مشارکت همه اعضا سازمان می‌تواند رضایت مشتری را جلب و منافع ذی‌نفعان را فراهم نموده و در عین حال یادگیری فردی و سازمانی را با تکیه بر خلاقیت و نوآوری تشویق و ترویج کنند سئوالی که پیش می‌آید این است که آیا بکارگیری الگوی تعالی در ایران همانند سایرکشورها منجربه بهبود عملکرد شرکت‌ها شده است، آیا بین امتیازات کسب شده براساس ارزیابی این الگو و شاخص‌های عملکرد مالی ارتباط معنا داری وجود دارد؟ آیا تفاوت معنا داری بین شاخص‌های عملکرد مالی قبل و بعد از اجرای الگو تعالی مشاهده شده است؟
ازآنجائیکه در برخی از موارد علم اقتصاد وعلم کیفیت به صورت جزیره‌ای عمل می‌نمایند و هر کدام در حوزه تخصص خود به عنوان “بهترین الگوهای عملکردی” مورد استفاده و آنالیز قرار می‌گیرند، بنابراین اثرات و تعاملات آن‌ها برهم و میزان اثربخشی فعالیت‌های کیفیتی از بعد اقتصادی و مالی به راحتی بررسی، تجزیه و تحلیل و اندازه‌گیری نمی‌شوند
رشد شاخص‌های مالی و اقتصادی در سازمان‌هایی که الگوی سازمانی را به طور موفق پیاده ساخته‌اند، از جمله عواملی است که سایر شرکت‌ها و سازمان‌های انتفاعی و غیرانتفاعی را تشویق به پیوستن به این موج خروشان و تحول آفرین می‌نمایند.
استفاده از معیارها و
شاخص‌های مالی بهترین راه برای بیان ارتباط بین پیاده سازی موثر اصول تعالیEFQM است.
۱-۴- قلمرو تحقیق
قلمرو این تحقیق شرکت‌هایی هستند که دارای شرایط زیر باشند:
۱-حد اقل در دو سال در جایزه ملی بهره وری و تعالی سازمانی تقدیر نامه، گواهینامه یا تندیس گرفته باشند
۲-دوره مالی این شرکت‌ها منتهی به اسفند همان سال باشد
۳-شرکت پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران باشد
۴-در طی ارزیابی تغییر فعالیت نداده باشند
۵- محدوده زمانی آن‌ها بین سال های ۸۳ تا ۸۸ باشد
۱-۵- چهارچوب نظری تحقیق
باتوجه به اطلاعات جمع آوری شده در این تحقیق، معیارهای نه گانه مدل EFQM به عنوان متغیر‌های مستقل و سود آوری شرکت به عنوان متغیر وابسته در نظر گرفته شده است. چهارچوب نظری تحقیق به شرح زیر ارائه می‌گردد:
۱-۶- فرضیات تحقیق
الف - فرضیه اصلی
بین تعالی سازمانی و سرآمدی بر اساس مدل EFQM و سودآوری شرکت‌های پذیرفته شده دربورس اوراق بهادار تهران رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.
ب - فرضیات فرعی
فرضیه فرعی ۱ : بین تعالی سازمانی و سرآمدی بر اساس مدل EFQM در حوزه رهبری ^[۸]و سودآوری شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.
فرضیه فرعی ۲ : بین تعالی سازمانی و سرآمدی بر اساس مدل EFQM در حوزه خط مشی و استراتژی^[۹] و سودآوری شرکت‌های پذیرفته شده دربورس اوراق بهادار تهران رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.
فرضیه فرعی ۳ : بین تعالی سازمانی و سرآمدی بر اساس مدل EFQM در حوزه منابع انسانی^[۱۰] و سودآوری شرکت‌های پذیرفته شده دربورس اوراق بهادار تهران رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.
فرضیه فرعی ۴ : بین تعالی سازمانی و سرآمدی بر اساس مدل EFQM در حوزه شرکا و منابع^[۱۱] و سودآوری شرکت‌های پذیرفته شده دربورس اوراق بهادار تهران رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.
فرضیه فرعی ۵ : بین تعالی سازمانی و سرآمدی بر اساس مدل EFQM در حوزه فرآیندها ^[۱۲]و سودآوری شرکت‌های پذیرفته شده دربورس اوراق بهادار تهران رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.
فرضیه فرعی ۶ : بین تعالی سازمانی و سرآمدی بر اساس مدل EFQM در حوزه نتایج مشتریان^[۱۳] و سودآوری شرکت‌های پذیرفته شده دربورس اوراق بهادار تهران رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.
فرضیه فرعی ۷ : بین تعالی سازمانی و سرآمدی بر اساس مدل EFQM در حوزه نتایج کارکنان^[۱۴] و سودآوری شرکت‌های پذیرفته شده دربورس اوراق بهادار تهران رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.
فرضیه فرعی ۸ : بین تعالی سازمانی و سرآمدی بر اساس مدل EFQM در حوزه نتایج جامعه^[۱۵] و سودآوری شرکت‌های پذیرفته شده دربورس اوراق بهادار تهران رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.
فرضیه فرعی ۹ : بین تعالی سازمانی و سرآمدی بر اساس مدل EFQM در حوزه نتایج کلیدی عملکرد^[۱۶] و سودآوری شرکت‌های پذیرفته شده دربورس اوراق بهادار تهران رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.
۱-۷- اهداف تحقیق:
سوال اصلی در این پژوهش بدین صورت می‌باشد که:
آیا سرآمدی و تعالی بر اساس مدل EFQM، تاثیری بر سود آوری شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران دارد؟
در این تحقیق به این موضوع پرداخته می‌شود که ارزیابی بر اساس این الگو و حرکت به سمت تعالی و کسب سرآمدی ونیز ارتقا ء سازمان در معیارهای ۹ گانه با توجه به شرایط حاکم بر صنایع کشور در نهایت امر موجب سرآمدی و کسب سود برای سهامداران شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران خواهد شد یا خیر؟
این طرح با توجه به ویژگی منحصر به فرد از لحاظ بررسی تمامی ابعاد سازمانی با الگوی جهانی EFQM همسویی داشته و از اثربخشی و کارایی قابل توجهی برخوردار می‌باشد و از نظر دوره زمانی نیز با توجه به این که اکثر شرکت‌ها به دنبال آن هستند به روز می‌باشد
۱-۸- روش تحقیق:
با توجه به موضوع که روش تحقیق از نوع توصیفی و همبستگی است. و نظر به این که تحقیق الگوی تعالی و سرآمدی و تأثیر آن بر سودآوری شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران می‌باشد، لذا جهت انتخاب جامعه آماری، لیست شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران که در آن‌ها تعالی سازمانی و سرآمدی براساس مدل EFQM انجام گردیده از طریق دبیر خانه جایزه ملی کیفیت و سازمان بورس اوراق بهادار تهران اخذ و به روش نمونه گیری قضاوتی شرکت‌های مشمول مدل فوق که دست‌یابی به اطلاعات آن‌ها امکان پذیر بوده است به عنوان نمونه‌های جامعه آماری مورد بررسی، انتخاب می‌گردند. باتوجه به کمی بودن اطلاعات تحقیق، در جهت تجزیه و تحلیل داده‌ها، از تحلیل آمار استنباطی با بهره گرفتن از نرم افزار SPSS و Excel و از روش همبستگی (پیرسون) استفاده می‌شود.
۱-۹- معرفی مدل برای تحقیق
موضوع تحقیق مدل سرآمدی و تعالی سازمانی براساس مدل EFQM و تأثیر آن بر سودآوری شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران می‌باشد، لذا جهت انتخاب جامعه آماری، لیست شرکت‌هایی که EFQMدر آن‌ها انجام گردیده از طریق شرکت نوسازی صنایع ایران، دبیر خانه جایزه ملی کیفیت و سازمان بورس اوراق بهادار تهران که امکان پذیر بوده است به عنوان نمونه‌های جامعه آماری مورد بررسی انتخاب می‌گردند.
۱-۱۰- اصطلاحات و تعاریف
مسئله :عبارت است از تفاوت میان آنچه هست یا خواهد بود با آنچه باید باشد یا می‌تواند باشد.
نشانه :عبارت است از پدیده قابل مشاهده‌ای که ناشی از وجود یک مسئله بوده و همراه با آن است.
علت :عبارت است از یک دلیل ثابت شده در مورد وجود مسئله.
علت ریشه‌ای: علت‌ها غالباً متعددند که در این صـورت از اصل پارتو تبعیت می‌کنند،‌ یعنی علت‌های ریشه‌ای آن‌هایی هستند که اهمیت بیشتری دارند و خود ممکن است باعث بروز علل دیگری شوند.
راه‌کار : عبارت است از تغییر که می‌تواند علت مسائل را با موفقیت،‌ حذف یا خنثی نماید.
مدل جایزه کیفیت اروپا (EFQM) : یک چارچوب و الگوی خودارزیابی است که موجب حرکت و هدایت فعالیتهای بهبود مستمر می‌گردد.

وی زنی بود که بر اثر زهد و عبادت و شایستگی‌ها‌ی روحی درجه‌ای پیدا کرد که فرشته‌ی وحی بر او ظاهر شد و وجودش زمینه‌ی ظهور معجزه‌ی الهی و حامله‌ی مسیح گشت؛ مسیحی که خود برتر از عالم جسم و دنیا بود.
از دید مولانا اعتماد مریم(س) به خداوند، نمونه‌ی بارز وثوق به حق است و مائده‌ها‌ی آسمانی نتیجه‌ی این وثوق است که از جانب خداوند به او می‌رسید.
از دیگر تعالیم عرفا اظهار نیاز و احتیاج به درگاه خداوند و خواستنی از روی اضطرار است. مولانا در بیان اینکه اگر بنده سراپا نیاز باشد و از سر اضطرار خدا را بخواند، حتماً نیازش برآورده می‌شود، ولو آنکه به ظاهر محال باشد، باز نمونه‌ی کاملی دارد: مریم(س) که سراپا درد و نیاز و اضطرار بود و در برابر غوغاگرانی که او را به ناپاکی و بی حفاظی متهم می کردند، دفاعی نداشت. پس لطف الهی به مصداق «أمن یجیب المضطر اذا دعاه» (نمل آیه‌ی ۶۲) نیاز و درد مریم را پاسخ گفت و طفل نوزاد در آغوش او لب به سخن گشود.
نگاه مولانا به حضرت مریم(س) ، تنها نگاه به زنی پارسا و ستایش پارسایی او نیست؛ بلکه در وجود وی انسان کاملی را نشان می‌دهد که تجسم فضائل و تبلور معنویت‌ها‌ی بسیار است و باید سرمشق همه‌ی سالکان اعم از زن و مرد قرار گیرد.از منظر مولانا، لااقل بخشی از منزلت عیسی بدان است که مادری چون مریم(س) دارد:
«شیر جان زین مریمان خور چونکه زاده‌ی ثانیی
تا چو عیـــــــسی فارغ آیی از بنین و از بنات»
(مولوی ، ۱۳۷۶،غ۳۸۶ :۱۸۵ )
ب)مادر یحیی، صاحب کرامت:
خاله مریم(س) ، مادر حضرت یحیی پیامبر (ع) نیز در زمره‌ی زنانی است که وجودشان شایستگی ظهور معجزه‌ی الهی را پیدا کرده است. مولانا می‌گوید مادر یحیی چون با مریم روبرو می‌شد، جنین او در شکم، جنین مریم را در شکمش سجده می‌برد.
این دو بانوی بزرگوار که مقام مادری آن هم مادری پیامبران را با خود دارند، هر دو در نظر مولانا از کرامت و فراست برخوردار بوده اند و به نیروی الهی از حقایق بزرگی که در درونشان تکوین یافته بود و جهان در انتظار تحولات اساسی آنان بود، آگاهی داشتند.
لازم به ذکر است که معجزات مربوط به مردان بیشتردر خارج از وجودشان رخ می‌دهد: طوفان نوح، ناقه‌ی صالح، باد و قوم ثمود، شکافته شدن دریا برای موسی، خون شدن نیل برای فرعونیان، تسخیر باد و اجنه توسط سلیمان، گلستان گشتن آتش بر ابراهیم، زنده شدن مردگان به دست عیسی، شکافته‌شدن ماه به اشاره حضرت رسول اکرم(ص) و به سخن آمدن سنگریزه در دست حضرتش؛ ولی در‌باره‌ی زنان ، معجزات الهی در وجود خود این زنان تحقق پیدا می‌کند، چنان‌که در باره‌ی حضرت مریم و مادر یحیی پیش آمد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

ج)مادر موسی، مهبط وحی:
قرآن کریم، از نزول وحی الهی بر زن نیز خبر داده است: مولوی می‌گوید به مادر موسی‌ وحی آمد که طفل را در آب انداز، امیدوار باش و شیون مکن که او را به تو باز خواهیم رساند.
مولوی داستان به آب انداختن موسی را با توجه به مهر و عاطفه‌ی مادر و لرزیدن او بر جان فرزندش چنان زیبا و اثرگذار روایت کرده‌است که بیان او با همان داستان‌ها‌ی فرعی که در کنارش آمده، الهام بخش شاعر بی‌نظیر معاصر، پروین اعتصامی شده و او در منظومه‌ی زیبای «لطف حق» با لطافت و رأفت زنانه خویش عاطفه‌ی مادر موسی را با چیره دستی تمام تصویر کرده و به شعر درآورده است.
د)آسیه ، مشتاق هدایت فرعون:
آسیه همسر فرعون هدایت یافته بود و اشتیاقی داشت که فرعون را هم از گمراهی و هلاکت نجات دهد. چون موسی (ع) آیین حق را به فرعون عرضه سر از پا نشناخت ؛ اشک‌ها ریخت، گرم شد، از جا برخاست و گفت: اگر این دعوت به گوش خورشید می‌رسید، در پی اجابت آن، سرنگون به زیر می‌آمد، تو چگونه آن‌را نپذیرفته و جان بر آن نیفشانده‌ای ؟مولانا سخنان شوق انگیز آسیه را مفصل آورده است و می‌گوید قطره در هراس از فنا شدن به دست باد و خاک و تف خورشید است؛ اکنون این سعادت را یافته که دریا به تقاضای وی آمده است. اگر قطره‌ی خود را در کف دریا نهی، از تلف شدن ایمن می‌گردی و دریایی پر گهر می‌یابی. زنهار درنگ نکنی و این دعوت را که از دریای لطف الهی آمده است، بپذیری.
ه)بلقیس، صاحب عقل صد مرده:
مولانا در میان قصص قرآنی ، به ماجرای نامه نوشتن سلیمان به بلقیس و فراخواندن او به حق و حقیقت نیز پرداخته است:
«رحمت صد توبر آن بلقیس باد  که خدایش عقل صد مَرده بداد»
(مولوی ، ۱۳۷۰،د۲،ب۱۶۰۵: ۷۵)
در بیت فوق، «صد» نشانه‌ی کثرت است و معنای واقعی ندارد، لکن انتخاب مولانا که از نظر وزن عروضی شعر می‌توانست «ده» به جای «صد» بیاورد، معنا دار و قابل توجه است.ستایش عقل بلقیس از آنجا ناشی می‌شود که در محدوده‌ی حواس، گرفتار نماند و در هدهد، حقیقت فراسوی ظاهر را دریافت:
«چشم هدهد دید و جان عنقاش دید  حس چو کفی دید و دل دریاش دید»
(مولوی ، ۱۳۷۰،د۲،ب۱۶۰۸: ۷۵)
و)زنان مصر، نماد عاشقان حق:
عشق حق و عقل باختن در جلوه‌ی جمال حضرت حق را مولوی در داستان یوسف صورت می‌دهد:
«چون ببازی عقل درعشق صمد عشر امثالــت دهد یا هفتــصد
آن زنان چون عقل ها درباختند بررواق عشـــق یوسف تاختند
عقلشان یک دم ستد ساقی عمر سیر گشـــتند از خرد باقی عمر»
(مولوی ، ۱۳۷۰،د۵،ب۳۲۴۰: ۱۵۶)
مولانا در میانه‌ی این تمثیل نمادین و تأویل جمال یوسف، عبارتی می‌گوید که بار معنایی متفاوتی دارد. وی مخاطب خام و بی‌ذوق خود را که البته از ذوق عشق و جمال الهی بدور است، با خطاب «ای کم از زن» مورد عتاب قرار می‌دهد که:
«اصل صد یوسف جمال ذوالجلال  ای کم از زن شو فدای آن جمال»
(مولوی ، ۱۳۷۰،د۵،ب۳۲۴۱: ۱۵۶)
ز)عایشه، شاهد باران غیب:
مولانا در میان زنان مشهور به قصه‌ای در‌باره‌ی عایشه همسر پیامبر پرداخته است که صرف‌نظر از عدم صحت وقوع آن، امکان هویدا شدن حقایق غیبی را در چشم زن، از دیدگاه مولانا نشان می‌دهد. او می‌گوید روزی پیامبر(ص) برای تشییع یکی از اصحاب به گورستان رفت. هنگام بازگشت به خانه، عایشه از اینکه جامه‌ها‌ی حضرت به علت بارش باران‌ تر نشده اظهار تعجب کرد. پیامبر (ص) پرسید: امروز چه پوششی بر سر داشتی؟ عایشه جواب داد: ردای تو را خمار خود کرده بودم. پیامبر فرمود: به همین علت توانسته‌ای باران غیب را ببینی؛ زیرا آن باران از جنس باران مادی نبود که جامه‌ی مادی را تر کند؛ از ابری دیگر و از آسمانی دیگر بود که خداوند به علت ردایی که بر سر کرده بودی، آن را به چشم تو نمایاند.
ح)رابعه، باطل السحر ثروت:
رابعه از چهره‌ها‌ی مشهور عرفان اسلامی در دوره‌ی زهد به شمار می‌رود. یکی از آموزه‌های عرفانی او ستیز با دنیا پرستی و مظاهر مادی زندگی است که دستمایه‌ی نویسندگان کتب عرفانی در پرداختن حکایات و ماجراهای شورانگیز عارفانه شده است. مولانا هم به حکایات منقول درباره‌ی رابعه توجه داشته و درباره‌ی تلقی او از خطر جمع آوری درهم و دینار و انباشت ثروت، ماجرای نمادینی را آورده است. وی می‌نویسد: روزی خدمتکار رابعه دو درم آورد و به دستش داد. یک درم به دست راست گرفت و یک درم به دست چپ. وقت غذا خوردن گفتند بخور؛ گفت معاذالله! این درم جادوست و آن درم جادوست. من دو جادو را به همدیگر جمع نکنم که ایشان هر دو همنشین شوند، فتنه بیندیشند و تدبیر فراق ما کنند و میان روح و پیکر جدایی افکنند. ملاحظه می‌شود که این بانوی بزرگ چه اصل مهمی را با چه زبان ساده‌ای برای تنبه انسان‌ها بیان کرده است.
ط)لیلی ،نماد عشق:
از دیدگاه مولانا، بهترین کسی که می‌‌تواند نماد عشق و جمال الهی باشد،«لیلی» است ؛ او هم در « فیه ما فیه » و هم در « مثنوی» حکایت عیب‌جویان لیلی را نقل می‌کند که به مجنون گفتند زیباتر از لیلی در این شهر بسیار است و مجنون پاسخ داد: لیلی صورت نیست و من لیلی را به صورت دوست نمی‌‌دارم؛ او برای من همچون جامی است که از آن جام، شراب می‌‌نوشم. من عاشق شرابم و شما را نظر بر قدح است و از شراب آگاه نیستید.
«ابلهـــــان گفتنـد مجنـون را زجهل حسن لیلی نیست چندان، هست سهل
بهتـر از وی صـد هـــزاران دل ربـا هسـت همچـون مـاه انـدر شــهر مـا
گفت صورت‌کوزه است و‌حـسن می خـدایــم مـــــی‌‌دهـد از نقــش وی
کوزه می‌بیـــنی ولیـکن آن شـراب روی ننمایـد بــه چشـــم نـاصـواب»
(مولوی ، ۱۳۷۰،د۵،ب۳۲۹۴: ۱۵۹)
این تلقی عرفانی و معنوی از لیلی که سرآمد نوع زن در مقام معشوقه است، فارغ از تمایلات جسمانی و صرف نظر از جنسیت اوست؛ او با ویژگی‌‌های دیگری، مظهر و نماد حق شده است. اصولاً در ادبیات فارسی تفاوت عمده‌ای میان نگرش شاعران عرفانی و غیر عرفانی به زن وجود دارد و نگرش مولانا از این نظر محل درنگ است. پاک‌تر از لیلی در میان شخصیت‌های شعر عاشقانه وجود ندارد و جالب‌تر آن است که او از زیبایی وافر هم برخوردار نیست، در‌حالی که زیبایی معشوق در اشعار عاشقانه نقش بسزایی ایفا می‌‏کند.
لیلی نماد و تجلی‌گاه خداوند است؛ اما مولانا به مخاطبان خود توجه می‌دهد که این نمادپردازی نباید موجب دور شدن آنها از توحید گردد؛ زیرا نماد، اصالت و استقلالی از خود ندارد و مقصود اصلی در به‌کار بردن نماد، مدلول نماد است. به‌عبارت دیگر، معشوقان و از جمله لیلی پرده‌ای برای نمایش حق هستند و نباید فراموش کرد که بنابر اصل وحدت عشق و عاشق و معشوق، هر چه هست، خداوند است و جز او در عالم وجود نیست.
«این کیست این؟ این کیست این؟ در حلقه ناگاه آمده
ایـن نـور اللهـــیسـت ایـن، از پیـش الله آمده
لیـلی زیبـا را نـگر، خوش طالب مجنـــــون شــده

با توجه به اینکه شهرستان اهواز یکی از کلان شهرهای کشور بوده و پدیده حاشیه نشینی از مشکلات کلان شهرهای کشور می باشد.در این پژوهش در صدد هستیم میزان سرمایه اجتماعی را بین حاشیه نشینان ای شهر را بررسی کنیم.بر همین اساس ، سوال اصلی پژوهش و بررسی این است که عوامل موثر بر سرمایه اجتماعی بین حاشیه نشینی شهر اهواز کدام است ؟
۱-۳٫اهداف تحقیق
اصولاٌ هدف از انجام تحقیقات علمی کمک به شناخت و حل بخشی از مشکلات جامعه باید تلقی شود.
الف- هدف اصلی :
ـ بررسی رابطه بین میزان سرمایه اجتماعی حاشیه نشینان شهر اهواز
ـ بررسی مشکلات و پیامدهای اجتماعی حاشیه نشینی در شهر اهواز
ب- اهداف فرعی :
۱-مطالعه رابطه بین اعتماد اجتماعی افراد ساکن و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهراهواز.
۲-مطالعه میزان روابط اجتماعی افراد ساکن و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهراهواز.
۳-مطالعه میزان مشارکت اجتماعی(رسمی و غیر رسمی) افراد ساکن در مناطق حاشیه نشین اهواز.
۴-مطالعه انسجام اجتماعی و حاشیه نشینی در شهر اهواز.
۵-مطالعه رابطه بین کنترل اجتماعی و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهر اهواز.
۶-مطالعه رابطه بین قومیت و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهر اهواز.
۷-مطالعه رابطه بین وضعیت تاهل و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهر اهواز.
۸-مطالعه رابطه بین جنس و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهر اهواز.
۹-مطالعه رابطه بین سن و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهر اهواز.
۱۰-مطالعه رابطه بین پایگاه اجتماعی و سرمایه اجتماعی در مناطق حاشیه نشین شهر اهواز.
۱-۴٫توصیف منطقه مورد مطالعه
این تحقیق در شهر اهواز مرکز استان خوزستان در جنوب غربی کشور انجام شده است.ای شهر در حدود ۸۱۵۲ کیلومتر مربع وسعت دارد.جمعیت آن بر اساس سرشماری تا سال ۱۳۹۰، برابر با۱٫۸۹۱٫۴۲۵نفر می باشد .که از لحاظ تعداد ،هفتمین شهر کشور پس از تهران ،مشهد ،اصفهان ،تبریز و شیراز و کرج قرار دارد.و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۸ متر است .این شهر در ۳۱ درجه و ۱۹ دقیقه عرض شمالی و ۴۸ درجه و ۴۱ دقیقه طول شرقی مدار گرینویچ واقع شده است.
این شهر در زمین سطحی در طرفین رودخانه کارون بنا شده و راه آهن جنوب از وسط آن می گذرد.فاصله آن با مرکز کشور ۸۸۱ کیلومتر است.در شهر اهواز ،مساله حاشیه نشینی تابعی از روند حاشیه نشینی کل کشور می باشد.طبق تحقیقی که اولین بار در سال ۱۳۵۲ توسط محققین موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران در مورد حاشه نشینی در شهر اهواز انجام گرفت ، نشان داد که آغاز حاشیه نشینی به دهه قبل از سال ۱۳۲۰ برمی گردد.ولی در این دوره رشد کندی داشته است .لیکن در دهه ۱۳۳۰ بر ابعاد این مسئله افزوده شد.تا اینکه در دهه ۱۳۴۰ و متعاقب اصلاحات ارضی و سیر مهاجرین روستائی بی زمین و کم حجم ،حاشیه نشینی رشد شتابان به خود گرفت.(نیرومند و حسینی ، ۵۵:۱۳۸۲)
وقوع جنگ هشت ساله ایران و عراق (۱۳۶۷-۱۳۵۹)و تخریب شهرهای استان از جمله خرمشهر و آبادان و انهدام صنایع چون پالایشگاه نفت و تاسیسات مشابه واز کار افتادن صنایع و مراکز بزرگ اشتغال و تاسیسات بندری خرمشهر نیز باعث شد تا جمعیت این مناطق به شهر اهواز و سایر مناطق کشور مهاجرت اجباری نمایند.در این دوره روستاهایی مانند عین دو –ام تمیر-شیلنگ آباد-ملاشیه-کوت عبدالله – کوت سید صالح نیز در جذب مهاجرین تاثیر بسزایی داشتند.
بر اساس پژوهشی که در سال ۱۳۶۴ در مورد علت مهاجرت به شهر اهواز صورت گرفت ، اکثر مهاجرین(۹/۷۶)علت مهاجرت خود را ،جنگ و پیامدهای آن عنوان کردند.(جهاد دانشگاهی خوزستان ،۸:۱۳۸۰).
محل مورد مطالعه در این پژوهش ، منطقه ملاشیه و کوت سید ناصرو ام تمیر درحاشیه شهر اهواز می باشند که طبق سرشماری در سال ۱۳۹۰ دارای ۱۲۰,۰۰۰ نفر جمعیت هستند و در جنوب اهواز واقع می باشند.
۱-۵٫شرح مفاهیم و اصطلاحات
سرمایه اجتماعی از مباحث نسبتاًنوینی است که دربررسی های اجتماعی اقتصادی جوامع مدرن مطرح گردیده است. همانطورکه مفهوم سرمایه اجتماعی نشان می دهددرواقع این واژه برگرفته ازدیگرمفاهیم متداول دراقتصاداست،مثل سرمایه فیزیکی وسرمایه انسانی یاسرمایه طبیعی،امامفهوم جدیدی است که تقریباًازاوائل دهه۹۰واردمتون توسعه های،جامعه شناسی وسیاسی شده است.
سرمایه اجتماعی نیزمثل اکثراصطلاحات درعلوم انسانی تعریف واحدی نداردونوع تعریف باتوجه مکان وزمان متفاوت است. ازنظربرخی صاحب نظران سرمایه اجتماعی مفهومی باصورت جدیدامامحتوایی کهن است. ایده ای که مفهوم سرمایه اجتماعی ازآن سخن می گویدباوجودشهرتاخیرخودبرای جامعه شناسان حرف تازه ای ندارد. ایدهمذکوراین است که مشارکت درگروههای اجتماعی نتایج سودمندی برای فردوجامعه دارد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

از حاشیه نشینی تعاریف گوناگونی شده است که به برخی از آنها اشاره می کنیم:
حاشیه نشین به مفهوم کلی، به کسی گفته می شود که در شهر سکونت دارد ولی به علل گوناگون نتوانسته است جذب نظام اقتصادی- اجتماعی شهرشودوازخدمات شهری استفاده کند( عابدین درکوش،۱۲۱:۱۳۷۲)
الف)حاشیه نشینان^[۳]
کسانی هستند که در سکونت گاه های غیر متعارف با ساکنین بافت اصلی شهر زندگی می کنند ،گروه های مزبور بیشتر بر اثر نیروهای دافعه زادگاه چون فقر و بیکاری و کمتر عوامل جاذب شهری ،از زادگاه خود (روستا –ایل یا شهر )رانده شده و به شهرها روی می آورنده اند .از آنجا که اکثر این گروه ها بی سواد بوده و مهارت لازم را جهت جذب در بازار کار شهر ندارند ،عامل پس رانی شهری نیز آنها را از شهر رانده و به حاشیه کشانده است
ب)سرمایه اجتماعی^[۴]
اصطلاح سرمایه اجتماعی قبل از سال ۱۹۱۶ ،در مقاله ای توسط هانی نان از دانشگاه ویر جینیای غربی مطرح شد.اما اولین بار در سال ۱۹۶۱ ،کتابی درآمریکا به وسیله ژان جاکوب نوشته شد.که این اصطلاح را بکار برد و منظورش این بود که در حاشیه نشینی شهر،ویژگی و خصلت هایی وجود دارند که آنها می توانند به خوبی با همدیگر ارتباط برقرار کنند و گروه هایی را تشکیل دهند و خودشان مسائل و مشکلات را حل کنند.در اصل ،درآنجا منظور از سرمایه اجتماعی ،نوعی همکاری و هم فکری خود جوش و از درون گروه های محروم حاشیه نشین بود.(توسلی،۲:۱۳۸۴)
افرادی که در مناطق حاشیه نشین زندگی می کنند از ساخت قدرت و سیاست عمومی جامعه جدایی یافته اند و به عنوان گروه پست اجتماعی تلقی می شوند. حاشیه نشینان از نظر اجتماعی دارای موقعیت ضعیف بوده و در طبقه ی پایین اجتماع قرار دارند ( زاهد زاهدانی،۹:۱۳۶۹).
خانواده های تهی دست و اغلب مهاجر که به تعبیر اسکار لوئیس در نوعی فرهنگ فقر زندگی می کنند. آنان به طور کامل جذب شیوه ی جدید زندگی شهری نشده و در حاشیه­ آن به زندگی ادامه می دهند(دراکاکیس اسمیت^[۵]،۱۲۱:۱۳۷۷).
۱-۶٫مشارکت
در فرهنگ بین المللی و بسته معانی زیر برای مفهوم مشارکت آمده است:
عمل یاوضعیت شرکت جستن،بهره وری در چیزی ،مشارکت بر اساس رابطه خویشاوندی که بیش از یک نفردرآن شرکت داشته باشند.(اکبری،۲۸:۱۳۸۳-۲۷)ودر این مشارکت رابطه معناداری بین افراد به وجود می آید.
الف: مشارکت اجتماعی^[۶]
مشارکت اجتماعی نیز بیانگر شرکت فعالانه در امور اجتماعی است فردی دارای مشارکت اجتماعی است که در نهادها و سازمانهای مختلف اجتماعی فعالیت داشته و نسبت به مسائل اجتماعی اطراف خود بی‌تفاوت نباشد. همچنین شرکت فعالانه در امور فرهنگی، مراسم، آداب و رسوم را شامل می‌شود. مشارکت در دفاع از کشور در زمان جنگ،یا مشارکت در انتخابات ، نشانه هایی از مشارکت اجتماعی است.
ب: اعتماد اجتماعی^[۷]
آنتونی گیدنز ، اعتماد و تاثیر آن بر فرایند توسعه را زیر بناو زمینه ساز اصلی در جوامع مدرن می داند، هر جا که سطح اعتماد اجتماعی بالا باشد مشارکت و همیاری مردم در عرصه های اجتماعی بیشتر و آسیب های اجتماعی کمتر است.(اکبری،۱۱:۱۳۸۳)
ج: کنترل اجتماعی
هومنز ، در تعریف کنترل اجتماعی می گوید : فرایندی که از طریق آن ، هر گاه شخصی از مرتبه فعلی رعایت فلان هنجار عدول کند ، رفتار وی دوباره به همان مرتیه عدول داده می شود و هرگاه به کلی از هنجار عدول کند ، مجددا” به رعایت کامل هنجار سوق داده می شود (فرهنگ علوم اجتماعی ، جولیوس گولد^[۸] و ویلیام کوب^[۹]،۷۰۶:۱۳۸۴).
د: انسجام اجتماعی
به معنی استحکام درونی و مترادف با وحدت اجتماعی است.فرهنگ جامعه شناسی آلموند کولین ،انسجام اجتماعی را به معنای توافق افکار ، احساسات و اعمال تعریف می کند که با وحدت ، یک گروه و یا یک جامعه را روشن می سازد (کولین^[۱۰],۱۹۷۰:۸۴ ).
ه: روابط اجتماعی
رابطه به معنی ارتباطی است از هرنوع بین دو یا چند واقعیت، اصطلاح روابط اجتماعی در زبان فرانسه هنگامی که معنای عام از آن مستفاد می شود ، بصورت جمع به کار می رود . معمولا” ارتباطات بین دو شخص یا گروه و نه ارتباطات بین دو پدیده اجتماعی را می رساند ( فرهنگ علوم اجتماعی ، آلن بیرو^[۱۱],۳۷۶:۱۳۸۰).
۱-۷ .پایگاه اقتصادی و اجتماعی
مراد از پایگا ه اقتصادی و اجتماعی این معانی است.