با تبدیل شدن ایران به گذرگاه انرژی حوزه دریای خزر و پیامدهای سیاسی و اقتصادی که از این بابت نصیب ایران میشود، میتوان جایگاه ایران را به عنوان یک قدرت منطقه ای ثبت کرده و حتی آنرا به یک قدرت فرامنطقه ای تبدیل کرد. در ایران با همه تلاشهایی که بعد از انقلاب در جهت کم کردن وابستگی کشور به اقتصاد نفتی برای ایجاد امنیت سیاسی و اقتصادی صورت گرفته، هنوز انرژی حرف اول را زده و تمام ارکان اقتصادی- سیاسی و حتی امنیتی کشور به نوعی وابسته به نفت هستند. متأسفانه با ذکر این نکته که حدود ۸۰% درآمدهای ارزی و ۴۰% عایدات دولت ایران از محل درآمدهای نفتی تأمین میشود و این وابستگی شدید باعث شده که ثبات اقتصادی - سیاسی کشور دچار چالش گردد و با مقوله انرژی پیوندی عمیق بخورد.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))
اگر به ریشهها و دلایل کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بنگریم متوجه خواهیم شد که حتی مشروعیت سیاسی حاکمان و شکست حکومتها با مقوله انرژی پیوند خورده و این امر به ما گوشزد میکند که در جهت ثبات اقتصادی و سیاسی و امنیتی باید تلاش شود و از وابستگی نفت کاسته و به درآمدهای باثبات تری روی آوریم. با توجه به مطالب ذکر شده، چنین برداشت میشود نفت که میبایست صرفاً یک مقوله اقتصادی باشد، چگونه به عنوان ابزار و اهرم فشار درآمده و از سیاسی ترین موضوعات شناخته شود. چنانچه کوچکترین تغییر و تحولات انرژی در دنیا به جای درج در صفحات اقتصادی، در صفحات سیاسی روزنامهها با تیتر درشت عنوان میگردد.
به هر حال در این دوره تحولات و دگرگونیها، شرایط جدیدی را در نظامهای بین المللی ایجاد کرده که از آن به عنوان «دوران گذار» یاد میکنند، یعنی دورانی که هیچ ثبات و دوامیدر روابط بین دولتها و عرصه بین المللی وجود ندارد. بنابراین، برای دور ماندن از این تهدیدات و چالشهای بین المللی و ایجاد آمادگی برای ورود به بازارهای جهانی قرن بیست و یک، درک شرایط به وجود آمده در عرصه بین المللی و پیش بینی تحولات آن و همچنین استفاده مطلوب از انرژی چه در جهت استخراج و چه در جهت انتقال آن، امری انکار ناپذیر است، تا براساس آن، با در نظر گرفتن امکانات جغرافیایی و توانائیهای بالقوه سیاسی- نظامی، اقتصادی و انسانی ایران که داشتن منابع غنی انرژی در رأس آنها قرار میگیرد، برنامه ریزی دقیق و اصولی برای آمادگی پذیرفتن نقش و مسئولیت در نظام سیاسی آینده صورت گیرد، به طوری که کمترین تهدیدات متوجه منافع ملی گشته و سود عادلانه ای از مشارکت در سیستم بین المللی نصیب ایران گردد و زمینه ثبات اقتصادی و بالطبع ثبات سیاسی و امنیتی را برای کشور فراهم سازد(کاظمی، ۱۳۹۴، ۵۲).
۳-۳- منطقه خلیج فارس
خلیج فارس (یا شاخاب پارس) آبراهی است که در امتداد دریای عمان و در میانایران و شبه جزیره عربستان قرار دارد. مساحت آن ۲۳۷٬۴۷۳ کیلومتر مربع است، و پس از خلیج مکزیک و خلیجهادسون سومین خلیج بزرگ جهان بشمار میآید.
خلیج فارس از شرق از طریق تنگه هرمز و دریای عمان به اقیانوس هند و دریای عرب راه دارد، و از غرب به دلتای رودخانه اروندرود، که حاصل پیوند دو رودخانه دجله و فرات و پیوستن رود کارون به آن است، ختم میشود. کشورهایایران، عمان، عراق، عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین در کناره خلیج فارس هستند. دراین میان سواحل شمالی خلیج فارس تماماً در جغرافیای سیاسیایران قرار دارند. به سبب وجود منابع سرشار نفت و گاز در خلیج فارس و سواحل آن،این آبراهه در سطح بینالمللی، منطقهای مهم و راهبردی بشمار میآید. نام تاریخیاین خلیج، در زبانهای گوناگون، ترجمه عبارت «خلیج فارس» یا «دریای پارس» بودهاست. همچنین در تمام سازمانهای بینالمللی نام رسمیاین خلیج، «خلیج فارس» است اما برخی از کشورهای عربی آن را خلیج عربی یا به سادگی، خلیج مینامند. سازمان آبنگاری بینالمللی از نام «خلیجایران » برایاین خلیج استفاده میکند(مشکور، ۱۳۹۴، ص۱۲).
۳-۳-۱- ویژگیهای جغرافیایی خلیج فارس
خلیج فارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد.این خلیج توسط تنگه هرمز به دریای عمان و از طریق آن به دریاهای آزاد مرتبط است. ازبین کشورهای همسایه خلیج فارس، کشورایران بیشترین مرزآبی مشترک را با خلیج فارس دارا میباشد. طول مرز آبی کشورایران با خلیج فارس، با احتساب جزایر در حدود ۱۸۰۰ کیلومتر و بدون احتساب جزایر در حدود ۱۴۰۰ کیلومتر میباشد. طول خلیج فارس از تنگه هرمز تا آخرین نقطه پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر است. عریض ترین بخش خلیج فارس ۱۸۰ (مایل) ۲۹۰ km میباشد. عمیق ترین نقطه خلیج فارس با عمق ۹۳ متر در ۱۵ کیلومتری تنب بزرگ و کم عمق ترین نقطه آن با عمقی بین ۱۰ تا ۳۰ متر درسمت غرب میباشد. همچنین جزایر متعددی درخلیج فارس وجود دارند(عجم و همکاران، ۱۳۸۸، ص ۲۲)
۳-۳-۱-۱-آب و هوای خلیج فارس
آب و هوای خلیج فارس خشک و نیمه استوایی است. در تابستان دما گاهی تا ۵۰ درجه سانتی گراد میرسد و میزان تبخیر بیشتر از میزان آبهای وارده میشود. در زمستان دما تا ۳ درجه سانتی گراد هم گزارش شدهاست. در عین شوری زیاد آب خلیج فارس، ۲۰۰ چشمه آب شیرین در کف و ۲۵ چشمه آب کاملا شیرین در سواحل آن جریان دارند که منشا همگی آنها از کوههای زاگرس درایران است. آبهای شیرینی که وارد خلیج فارس میشوند عمدتا محدود به روان آبهای کوههای زاگرس درایران و کوههای ترکیه و عراق است.
رودخانههای اروند، کارون، جراحی، مند، دالکی و میناب بزرگترین و پرآب ترین رودخانههایی هستند که به خلیج فارس میریزند که بیشتر سرچشمههای آنها در کوههای زاگرس قرار دارند. در کرانه جنوبی آبهای ورودی به خلیج فارس بسیار کم است که موجب بالا بودن رسوبات کربناتی دراین بخش شدهاست. به دلیل محصور بودن، اثر اقیانوس بر خلیج فارس بسیار ناچیز است و به همین علت سرعت جریانهای زیرین و افقی آن بسیار کم و در حدود ۱۰ سانتی متر در ثانیهاست. شوری بیشتر خلیج فارس نسبت به اقیانوس موجب پیدایش جریان آبی از اقیانوس هند به خلیج فارس میشود که به موازات ساحلایران و در جهت بادساعتگرد است (حافظ نیا، ۱۳۹۰، ص۳۷).
۳-۳-۱-۲-اطلسهای خلیج فارس
نام خلیج فارس در بسیاری از اطلسهای کهن جهان وجود دارد.
اناکسیماندر (۶۱۰-۵۴۶ ق. م)، (به انگلیسی: Anaximander)، جغرافیدان یونانی در نقشه جهان خود از خلیج فارس نام بردهاست.این اثر در کتاب Kleinere schriften، اثر (Joachim Lelewel (1836 آورده شده است.
هکاتئوس (۵۵۰-۴۷۶ ق. م)، (به انگلیسی: Hecataeus)، ازسرشناس ترین جغرافیدانان یونانی آن زمان نقشهای از جهان ترسیم کردهاست که آبهای اقیانوس پیرامون خشکیها را گرفتهاند و دراین نقشه نام خلیج فارس دیده میشود(عجم و همکاران، ۱۳۸۸، ص۳۹).
کلودیوس پتوله یا بطلمیوس (۹۰-۱۶۸ میلادی)، (به انگلیسی: Claudius Ptolemy)، منجم و جغرافیدان مشهور اسکندریه، نخستین کسی است که اطلسی شامل ۳۶ نقشه از نقاط مختلف جهان تهیه میکند که در آن آبهای جنوبایران را سینوس پرسیکوس که به معنی خلیج فارس است، نامیدهاست.
۳-۳-۱-۳-روز ملی خلیج فارس
یکی از اقدامات دولتایران برای پاسداری از میراث معنوی و فرهنگی خلیج فارس رسمیت دادن به روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمیکشور بود. دراین راستا در تیر ماه سال ۱۳۸۴ شورای عالی انقلاب فرهنگی ۱۰ اردیبهشت ماه که مصادف با اخراج پرتقالیها از تنگه هرمز است را روز ملی خلیج فارس نام نهاد (مجتهدزاده، ۱۳۸۹، ص۳۹ ).
جزایرایرانی خلیج فارس
از میان جزایر خلیج فارس بیش از ۳۰ جزیره مسکونی و غیر مسکونی آن متعلق به کشورایران است. برخی ازاین جزایر به علت کشند آب (جذر و مد) در زیرآب قرار میگیرند وغیر مسکونی هستند. جزایرغیر مسکونی خلیج فارس به عنوان زیستگاه مرجانهای دریایی، محل تخمگذاری پرستوهای دریایی و لاک پشتها و همچنین زیستگاه انواع پرندگان مهاجر از اهمیت ویژه جهانی برخوردار است. بزرگترین جزیرهاین خلیج قشم نام دارد. جزایری که در استان هرمزگانایران قرار دارند:
جزیره کیش - جزیره قشم - جزیره تنب بزرگ - جزیره تنب کوچک - جزیره ابوموسی - جزیره لاوان - جزیره شتور - جزیره هندرابی - جزیره فرور بزرگ - جزیره فرور کوچک - جزیره سیری - جزیره لارک - جزیره ناز - جزیره هرمز - جزیره هنگام همچنین جزایری که در استان بوشهرایران قرار دارند:
جزیره خارک - جزیره خارکو - جزیره عباسک - جزیره میر مهنا - جزیره فارسی - جزیره نخیلو - جزیره تهمادو - جزیره گرم - جزیرهام الکرم - جزیره شیخ الکرامه - جزیره شیف - جزیره متاف - جزیره مرغی - جزیره چراغی - جزیره امسیله - جزیره سهدندون - جزیره مولیات و درنهایت جزایری که در استان خوزستانایران قرار دارند:
جزیره مینو - جزیره خور موسی - جزیره بونه - جزیره دارا - جزیره قبر ناخدا
خلیج فارس در واقع محور ارتباط بین اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است. از نظر راهبردی در منطقه خاور میانه، به عنوان بزرگ ترین و مهم ترین مرکز ارتباطی بیناین سه قارهاست و بخشی از یک سیستم ارتباطی شامل اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند میباشد. به همین دلیل از دیرباز مورد توجه قدرتهای جهانی و همچنین بازرگانان و تجار دنیا بودهاست. همچنیناین منطقه منبع مهم انرژی جهان میباشد. در مجموع خلیج فارس از نظر جغرافیای سیاسی، استراتژیک، انرژی و تاریخ و تمدن یک پهنه آبی مهم وحساس در دنیا محسوب میشود (مجتهدزاده، ۱۳۸۹، ص۴۰) .
۳-۳-۱-۴-اهمیت اقتصادی خلیج فارس
بزرگترین عامل اهمیت خلیج فارس وجود معادن سرشار نفت و گاز در کف بستر و سواحل آن است به طوری کهاین منطقه را «مخزن نفت جهان» نام نهادهاند. خلیج فارس مسیر انتقال نفت کشورهایایران، عراق، کویت، عربستان و امارات متحده عربی است، و به همین سبب، منطقهای مهم و راهبردی به شمار میآید. در حدود ۳۰ درصد نفت جهان از منطقه خلیج فارس تامین میشود کهاین مقدار گاهی افزایش و گاهی کاهش مییابد. نفت تولید شده در حوزه خلیج فارس باید از طریقاین پهنه آبی و از راه تنگه هرمز به سایر نقاط جهان حمل شود. خلیج فارس از نظر ذخایر نفتی در مقایسه با سایر نقاط جهان دارای مزایای زیادی مانند سهولت استخراج، هزینه پایین تولید، مازاد ظرفیت تولید، کیفیت بالای نفت خام منطقه، سهولت حمل و نقل، توان بالای تولید چاهها و امکان کشف ذخایر جدید نفتی وسیع در منطقه میباشد. طبق آخرین برآوردهای انجام شده حوزه خلیج فارس در حدود ۷۳۰ میلیارد بشکه ذخیره نفت اثبات شده و بیش از ۷۰ تریلیون مترمکعب گاز طبیعی را در خود جای دادهاست. همچنین بندرهای مهمیدر حاشیه خلیج فارس وجود دارد که از آنها میتوان بندرعباس، بوشهر، بندرلنگه، کیش، خرمشهر و بندر ماهشهر درایران، و شارجه، دوبی و ابوظبی را در امارات متحده عربی و بندر بصره و فاو در عراق را نام برد(مجتهدزاده، ۱۳۸۳، ص۱۱) .
۳-۳-۱-۵-پیشینه دریانوردی در خلیج فارس
پیشینه دریانوردی در خلیج فارس به گذشتههای بسیار دور، دست کم دو هزار سال پیش از میلاد، باز میگردد. مردمان تمدنهایی مانند سومر، آکاد،ایلام مسیر خود بین میانرودان و موهنجودارو در دره سند را از طریقاین پهنه آبی میپیمودند. بررسیهای اخیرنشان میدهد که فنیقیها، نخست در جزیرهها و سرزمینهای پیرامون خلیج فارس زندگی و دریانوردی میکردند. در دوره هخامنشیان، داریوش اول از دریانوردان برجستهایرانی، فینیقی و ساتراپهای یونانی نشین امپراتوری پارس خواست تا برای کشف سرزمینهای جدید به دریانوردی بپردازند که در نتیجه شناخت ایرانیان نسبت به خلیج فارس بیشتر شد. دریکی از کهن ترین اسناد پیرامون دریانوردی درخلیج فارس که به سده چهارم پیش از میلاد مربوط میشود، دریانوردی به نام نیارخوس (نئارخوس) در یازدهمین سال فرمانروایی اسکندر مقدونی و به دستور او سفر دریایی خود را آغاز کرد و دراین سفر از دهانه رود سند به دهانه تنگه هرمز رفته و پس از عبور از خلیج فارس در ساحل رود کارون لنگر انداخت. او که دراین سفر چند دریانوردایرانی ازجمله بگیوس پسر فرناکه، هیدارس بلوچ و مازان قشمینیز او را همراهی میکردند، سفرنامهای ازسفر ۱۴۶ روزه خود نوشت که چکیدهای ازآن باقی ماندهاست. اودر سفرنامه خود به فانوسهای دریایی بزرگ وشگفت انگیز درخلیج فارس اشاره میکند(مجتهدزاده، ۱۳۸۳، ص۱۱).
۳-۳-۱-۶-منابع غذایی خلیج فارس
بیش از ۱۵۰ نوع ماهی متفاوت در خلیج فارس یافت میشود. بیشتر آبزیان خلیج فارس بجز چند مورد که وارد آبهای کارون، بهمن شیر و اروند میشوند مابقی در آبهای شور زندگی کرده و در همان جا تخمریزی و تولید مثل میکنند. از مهمترین انواع ماهیهای تجاری خلیج فارس میتوان به زبیده، حلوا سفید، قباد، شیر ماهی، شانک، سنگسر، پیش ماهی،هامور، سیکین، کارفه، طوطی، حلوا سیاه، شوریده، خبور، کفشک، سرخو، خابور و سبور اشاره کرد. از دیگر محصولات غذایی باارزش خلیج فارس میتوان به میگو اشاره کرد. انواع صدفهای خوراکی نیز در برخی سواحل مانند ساحل بندرعباس وساحل گشه(ساحل صدف) در بندر لنگه و همچنین در اطراف بعضی جزایر مانند هرمز، قشم و لارک یافت میشوند که بازار عمده آن کشورهای اروپایی است (مجتهدزاده، ۱۳۸۳، ص۱۶) .
۳-۳-۲- خلیج فارس منطقه ای استراتژیک
خلیج فارس از جمله مناطق آبی جهان است که امروزه به یکی از کانونهای اصلی بحران و اختلاف بینالمللی تبدیل شده است. این منطقه از جنبههای گوناگون دارای ویژگیهای متمایزی در مقایسه با سایر مناطق آبی و خشکیهای جهان است که به آن اهمیت و برجستگیهای فوق العاده ای بخشیده است. اهمیت فزاینده آن نیز باعث بروزبرخی اختلافات و منازعات اقتصادی و به خصوص سیاسی شده است. منطقه ای نفت خیز که از مهمترین مناطق تامین نفت جهان محسوب میشود.
وسعت آن بین ۲۲۰ تا ۲۴۰ هزار کیلومتر مربع است یعنی تقریبا مساحتی نصف مساحت دریای خزر. طول سواحل خلیج فارس ۳۰۰۰ کیلومتر است که بیشترین خط ساحلی را ایران دارا است یعنی از دهانه فاو گرفته تا تنگه هرمز جزو مناطق ساحلی ایران محسوب شده و بقیه خطوط ساحلی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس را شامل میشود. بنابراین از ۳۰۰۰ کیلومتر خط ساحلی ۱۷۲۲ کیلومتر آن از آن ایران است.
طول خلیج فارس از عراق تا تنگه هرمز ۱۰۰۰ کیلومتر و عرض آن در بعضی جاها بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ متر است. عمق خلیج فارس در نقاط گوناگون مختلف است. در تنگه هرمز متوسط عمق آب ۱۰۰ متر، در اطراف جزیره هرمز ۸۰ متر، در کل سواحل ایران ۷۰ متر و در سواحل جنوبی آن متوسط عمق آب به ۱۵ متر نمیرسد ولی به صورت کلی عمق متوسط آب در خلیج فارس ۳۵ متر است. اما وسعت خلیج فارس در گذشته بیشتر و تقریبا دو برابر وسعت امروزی اش بود که به مرور زمان از وسعت آن کاسته شده است. همچنان که مورخان در کتابهای تاریخی نوشته اند وسعت خلیج فارس به موصل و کرکوک میرسیده یعنی در آن زمان هنوز عراق شکل نگرفته و اصلا سرزمین خشکی به نام عراق وجود نداشت به گونه ای که در کتب تاریخی آمده است تا قبل از حمله اسکندر به ایران کشتیهای تجاری و… در شوش لنگر میانداختند یعنی شوش به دریا متصل بوده است در حالی که امروز دریا پس رفته و از شوش فاصله گرفته است. کشورهایی که امروز آنها را تحت کشورهای حوزه خلیج فارس میشناسیم ۸ کشور هستند که ۶ کشور عربستان، قطر، امارت متحده عربی، بحرین، عمان و کویت عضو شورای همکاری خلیج فارس که بعد از جنگ ایران و عراق شکل گرفت هستند و دوکشور دیگر یعنی جمهوری اسلا میایران وعراق که عضو این شورا نیستند. امارات متحده عربی که به ندرت متحد بوده است چون هنوز حدود یک سوم از اختلا فات اراضی میان امارات متحده عربی حل وفصل نشده با مساحت ۸۳ هزارکیلومتر وجمعیتی بالغ بر ۵/۲ میلیون نفرخود متشکل از هفت شیخ نشین است(خوشایند دولت آباد، ۱۳۸۹، ص۱۵).
سایر کشورها نیز به ترتیب: عمان با وسعت ۲۲۰ الی ۲۳۰ هزار کیلومتر و جمعیت ۲ میلیون نفر، قطر ۱۱ هزار کیلومتر مربع و جمعیت ۵۰۰ هزار نفر، بحرین ۶۲۲ کیلومتر مربع با ۶۰۰ هزار نفر جمعیت که کوچکترین کشور حوزه خلیج فارس است که حتی از جزیره قشم هم کوچک تر است، کویت ۱۷ هزار کیلومتر و جمعیت تقریبا ۲ میلیون نفر، عراق ۴۳۸ هزار کیلومتر و جمعیت ۲۳ میلیون نفر، عربستان با مساحت ۱۰۰/۲ میلیون کیلومتر مربع و جمعیت ۲۱ میلیون نفر و ایران که با ۷۵ میلیون نفر جمعیت و وسعت ۱۶۴۸۰۰۰کیلومتر مربع است. بنابراین جمعیت کل کشورهای عربی حوزه خلیج فارس ۴۵ میلیون نفر است که از کل جمعیت ایران کمتر است و اگر مساحت عربستان را که بیشتر شامل صخرههاست از سایر کشورهای حوزه خلیج فارس بر داریم مساحت ایران از کل آنها بیشتر است. اما درمورد نام خلیج فارس همچنان که اسناد تاریخی نشان میدهد و در منابع تاریخی هم هست و حتی در قرار دادهای منعقده بین المللی نیز وجود دارد این منطقه از همان ابتدا و از دورانهای گذشته تحت عنوان خلیج فارس(Persian Gulf) بوده است. در حالی که امروز کشورهای غربی و عربی و عده ای که اطلا ع تاریخی ندارند و از وقتی که خودشان آمده اند و مستقر شده اند مبدا را همان تاریخ و مقطع زمانی قلمداد میکنند. کشورهایی که حتی برخی از آنها سابقه تاسیس شان به ۶۰ سال نمیرسد تلا ش گسترده ای به کار میبرند تا یک نام جعلی را که همان خلیج عربی و فاقد استنادات تاریخی و استدلا لهای منطقی است برای خلیج فارس در محافل و مجالس بین المللی به کار گرفته و تثبیت کنند.
خلیج عربی عنوانی است که برای اولین بار توسط انگلیسیها به کار برده شد. یک انگلیسی در بحرین در دهه ۱۹۶۰ کتابی در مورد خلیج فارس نوشت که در آن اولین بار خلیج عربی را مورد استفاده قرار داد و بعدها اتحادیه عرب در یکی از جلساتش این نام را تصویب کرد. بنابراین تا قبل از ۱۹۶۰ از اصطلاح کاذبی تحت عنوان خلیج عربی خبری نبود و بعد از این سال خلیج عربی وارد ادبیات سیاسی و جغرافیایی شد. همچنان که نام دریاها را از کشورهایی که اطرافش هست میگیرند و با اشاره به اینکه ایران که از مهمترین و بزرگترین کشورهای حوزه خلیج فارس است و بیشترین خط مرزی را یعنی نزدیک دو سوم خطوط ساحلی را با خلیج فارس دارد و با استناد به کتب تاریخی، جغرافیایی و سیاسی و نقشهها و دایره المعارفها از ابتدا این منطقه نام خلیج فارس را داشته است. جالب اینکه شیخ نشینهای اطراف خلیج فارس نیز در قراردادهای تحت الحمایه ای که با انگلیس داشتند عنوان و نام خلیج فارس را به کار بسته اند( خوشایند دولت آباد، ۱۳۸۹، ص۱۷).
مواردی که در بالا شمرده شد مهمترین مشخصههایی هستند که باعث شده اند خلیج فارس موقعیت و جایگاه بین المللی یافته و اهمیت زیادی پیدا کند. اما اهمیت خلیج فارس برای ایران چیست؟ ایران بزرگترین و مهمترین کشوری است که همواره نقش مهمیرا در معاملات و مناسبات منطقه ای و فرا منطقه ای به خصوص در منطقه خلیج فارس بر عهده داشته و اکنون نیز دارای جایگاه ویژه ای در منطقه خاورمیانه به خصوص در حوزه خلیج فارس است.
دارا بودن جمعیت بیشتر، منطقه جغرافیایی وسیع و پهناور، بیشترین خط ساحلی با خلیج فارس، قدرت سیاسی و اقتصادی برتر، همبستگیهای تاریخی و فرهنگی اشتراکات دینی و سایر موارد سبب شده اند تا اسلامیایران همواره در این منطقه نقش اول را بر عهده داشته بلکه این نقش آفرینی و جایگاه بالا به صورت خود به خود به ایران واگذار گردد به طوری که بدون حضور ایران کلیه مذاکرات و مبادلا ت سیاسی و اقتصادی به نتیجه منتهی نشده و به بن بست میرسند. بنابراین خلیج فارس چه در عرصه داخلی و منطقه ای و چه در عرصه بین المللی اهمیت وافری برای ایران دارد و تصمیمات استراتژیک سیاست خارجی جمهوری اسلا میایران همواره با در نظر گرفتن اهمیت این منطقه اتخاذ و تدوین میشود (خوشایند دولت آباد، ۱۳۸۹، ص۱۹).
اهمیت خلیج فارس به دلا یل زیر برای ایران مهم است: تمام نفت ایران ازخلیج فارس و تنگه هرمز صادر میشود. لذا مهمترین دلیل اهمیت خلیج فارس برای این صادرات نفت از این منطقه است. به این علت است که از دهه ۷۰ به بعد مقامات ایرانی اعلا م کردند که این تنگه شاهرگ حیاتی ایران است لذا سعی بر این است که همواره باز باشد. دلیل بعدی اهمیت خلیج فارس برای ایران تجارت ۸۰ درصدی است که از این نقطه صورت میگیرد. دلیل سوم این که در دو- سه دهه اخیر ایران سرمایه گذاریهای زیادی در جزایر و بنادر خلیج فارس انجام داده است که در مقایسه با قرن ۱۹ که از مناطق محروم به شمار میرفت سرمایه گذاریهاباعث توجه بیشتر بین المللی و داخلی شده که اهمیت بیشتری پیدا کرده است. چهارمین دلیل اهمیت خلیج فارس برای ایران وجود حوزههای نفتی و گازی ایران در این منطقه است عمده ذخایر نفتی ایران در خوزستان است. بزرگترین حوزههای گازی ایران نیز عبارتند از: پارس جنوبی که در وسط آبهای خلیج فارس بین قطر و بوشهر، چنگان در بوشهر، جبرزین در قشم و سرخون که در بندر عباس قرار دارند. اهمیت پنجم خلیج فارس برای ایران وجود کارخانجات و صنایع بزرگ ایران از جمله صنایع فولاد، کشتی سازی، پالا یشگاهها و نیروگاه هسته ای در خلیج فارس است. اهمیت بعدی خلیج فارس برای ایران مربوط به بعد نظامیو امنیتی است. خلیج فارس از جمله مناطقی است که نقش به سزایی در اتخاذ تصمیمات و مقابله با تهدیدات نظامیدارد. بنابراین خلیج فارس در ابعاد گوناگون همواره اولویت اول را در اتخاذ تصمیمات و اجرای سیاست خارجی جمهوری اسلامیایران داشته و دارد و در سطح بین المللی نیز از جمله مناطقی است که به علت موقعیت ویژه جغرافیایی و دارا بودن منابع فراوان نفتی و دریایی و برجستگیهای استراتژیکی و ژئوپولیتیکی همواره از اهمیت خاصی برخوردار است و همچنان که ذکر شده به علت موقعیت ویژه خود چه در بعد سیاسی- اقتصادی و چه در بعد جغرافیایی-نظامییکی از کانونهای بحران در دنیا نیز هست که البته با مدیریت صحیح و کارآمدی فعال و دیپلماسی پویا و قوی میتوان تهدیدها را در این منطقه وبه خصوص منطقه خلیج فارس به فرصت تبدیل کرد (خوشایند دولت آباد، ۱۳۸۹، ص۱۹).
۳-۳-۲-۱-اهمیت نظامی- راهبردی خلیج فارس
از منظر نظامی، وجود پایگاههای نظامیمتعدد اعم از دریایی، هوایی و زمینی در منطقه خلیج فارس که عمدتا متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی بخصوص آمریکا در آبهای خلیج فارس، اهمیت نظامیو راهبردی خلیج فارس را نمایان میسازد. جنگ نفتکشها که در جریان جنگایران و عراق رخ داد یکی از عوامل حضور نظامیکشورهای غربی به ویژه آمریکا در خلیج فارس شد. اهمیت نظامی- راهبردی خلیج فارس به طور ویژه در جریان جنگایران و عراق، جنگ خلیج فارس و جنگ عراق آشکار شد.
۳-۳-۳ -علل اهمیت خلیج فارس
۳-۳-۳-۱-حمایت آمریکا و رفتارهای تحریک آمیز پادشاهیهای عرب
منطقه خلیج فارس از چند بعد دارای اهمیت منطقهای و بخصوص جهانی است یکی ازاین ابعاد مربوط به منابع نفت و گاز است. جدول زیر بهتر از هر متنی گویای اهمیت و جایگاه منطقه در ذخایر و تامین انرژی کشورها و بخصوص اتحادیه اروپا وایالات متحده آمریکا است:
جدول ۳-۱- اهمیت و جایگاه منطقه خلیج فارس در ذخایر و تامین انرژی کشورها ( اتحادیه اروپا وایالات متحده آمریکا)
| میزان ذخایر نفت در خلیج فارس به میلیارد بشکه در سال ۲۰۱۱ |
میزان ذخایر گاز در خلیج فارس به تریلیون متر مکعب در سال۲۰۱۱ |
