کودکان مشابه با بزرگسالان دردشان را ابراز نمی کنند و بدلیل تفاوت های سطح رشدشان، ابراز درد میان گروه های سنی کودکان هم متفاوت است.پاوار و همکاران (۲۰۱۱)، شیوه های ابراز درد کودکان را به شرح زیر مطرح می کنند:
۱) نوزادان ممکن است در هنگام تجربه درد، بدنشان را سفت کنند، ابروهایشان را به حالت فشرده پایین بیاورند، چشمانشان را محکم ببندند، دهانشان را باز نگه دارند، با صدای بلند و به شدت گریه کنند، پاهایشان را به طرف قفسه ی سینه باز کنند، بسیار حساس و تحریک پذیر شوند و قادر به خوردن و خوابیدن نباشند.
۲) کودکان نوپا در هنگام تجربه درد، به لحاظ کلامی پرخاشگر می شوند، با شدت گریه می کنند، رفتارهای پرخاشگرانه از خود نشان می دهند یا منزوی می شوند، سعی می کنند محرک درد آور را از خود دور سازند و قادر به خوابیدن نیستند.
۳) کودکان پیش دبستانی، شدت درد را به طور کلامی بیان می کنند، درد را به عنوان نوعی تنبیه در نظر می گیرند، ممکن است دست و پاهایشان را در هنگام درد به زمین بکوبند، تلاش کنند که محرک درد آور را از خود دور سازند، به پدر و مادر، پرستار یا هر فرد مهم دیگر می چسبند، نیاز به حمایت عاطفی پیدا می کنند (مثل در آغوش گرفتن و بوسیدن)، می فهمندند که درد کشیدن ممکن است فواید ثانوی را به دنبال داشته باشد و اینکه ممکن است در هنگام تجربه ی درد قادر به خوابیدن نباشند.
۴ ) کودکان دبستانی ممکن است شدت درد را به طور کلامی بیان کنند، به طور عینی دردشان را ارزیابی کنند، نحوه ی تجربه ی دردشان تحت تاثیر باورهای فرهنگی در آید، خواب ناآرامی را تجربه کنند، رفتارهای بازدارنده از خود نشان دهند (به عنوان مثال ” به مدت یک دقیقه هیچ کاری نکنند")، بدنشان را سفت کنند، انگشتانشان را در هم گره کنند، دندان هایشان را به هم بفشارند، دست و پاهایشان را در هم گره کنند، چشمانشان را ببندند، ممکن است پیشانی اشان چین بخورد و اینکه رفتارهای مشابه با کودکان پیش دبستانی را از خود نشان دهند. ممکن است قادر به خوابیدن هم نباشند.
۵) نوجوانان ممکن است روی دردشان تمرکز کنند و آن را به صورت کلامی بیان کنند، در حضور دوستانشان درد را انکار کنند، تغییراتی در الگوی خواب و اشتهایشان داشته باشند، نحوه ی تجربه ی دردشان تحت تاثیر باورهای فرهنگی اشان در آید، تجربه ی درد را به صورت لرزش عضلانی از خود نشان دهند، در حضور خانواده رفتارهای پرخاشگرانه از خود نشان دهند و اینکه ممکن است قادر به خوابیدن نباشند(پاوار و همکاران، ۲۰۱۱).
تحقیقات نشان داده است که کودکان از سن ۳ سالگی قادرند درد شان را بروز دهند و از این مقطع سنی می توان دردشان را به دقت با کمک مقیاس های سنجش درد مورد ارزیابی قرار داد. کودکان قادرند به ناحیه ای از بدنشان که درد می کند، اشاره کنند یا اینکه نقاشیهایی را بکشند که بیانگر ادراک دردشان باشد. یکی از ابزارهای پرکاربردی که برای کودکان ۳ ساله و بزرگتر توصیه می گردد، مقیاس درجه بندی چهره ای^[۶۶] درد می باشد(پاوار و همکاران، ۲۰۱۱).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

برای مفهوم سازی و ارزیابی درد، نیاز به جداسازی ابعاد چند گانه درد احساس می شود، در حالی که برای درمان موثر درد، ما باید دوباره این مولفه ها را با هم تلفیق سازیم. بدین ترتیب باید با شدتی که درد احساس می شود، باورها و ادراکی که در رابطه با معنای درد و کنترل پذیری آن وجود دارد و چگونگی واکنش برای مقابله با درد، سروکار داشته باشیم. به دلیل اینکه کودکان محدودیت های شناختی و کلامی دارند، به دشواری می توانند از اضطراب مرتبط با درد رها شوند و تجربه ی درد شان را به طور کامل بیان کنند. به طور مشابه، در کودکان جداسازی واکنش های اضطراب آمیز مرتبط با درد از هیجانات منفی که با سایر جنبه های بیماری، جراحت و بستری شدن وجود دارد، دشوار است. هم چنین گرایش کودکان برای شرح کلی درد (به جای شرح جزیی آن)، به خوبی بررسی شده است (چن^[۶۷] و همکاران، ۱۹۹۷).
حتی کودکانی که مهارت های اجتماعی خوبی دارند ممکن است به دلایلی، دردشان را ابراز نکنند. این دلایل عبارت است از: ۱) ترس از رفتن به پیش دکتر ۲) ترس از اینکه بفهمند بیمار هستند ۳) ناراحت شدن یا به زحمت انداختن والدین یا افراد دیگر ۴) ترس از تزریق آمپول یا مصرف دارو ۵) بستری شدن در بیمارستان یا تاخیر در مرخص شدن از بیمارستان ۶) ترس از روش های تشخیصی ناراحت کننده ۷) ترس از عوارض جانبی داروها. علاوه بر همه ی این موارد، ممکن است کودکان نیازی به توضیح دادن درد به پزشک را احساس نکنند. بدین ترتیب، متخصصان همیشه باید در این زمینه، از مشاهدات والدین کمک گیرند. به هر حال، حتی در مورد کودکانی که سطح شناختی مطلوبی دارند، تلفیقی از ۱) مصاحبه از کودک و والدین ۲) استفاده از مقیاس های درجه بندی درد و ۳) توجه به تغییرات رفتاری و فیزیولوژی، توصیه می شود (پاوار و همکاران، ۲۰۱۱).
۲-۵ فیزیولوژی درد در کودکان
امروزه ما می دانیم که حتی یک جنین ۲۴ هفته ای به لحاظ آناتومی و سیستم عصبی، قادر به تجربه درد است و پژوهش های مربوط به این زمینه نشان داده اند که درک حسی محرک های درد آور در این مرحله ی جنینی اتفاق می افتد. یک محرک درد آور، علاوه بر ادارک درد موجب فراخوانی تغییرات فیزیولوژیکی و روان شناختی در کودکان می شود. برخی از برجسته ترین تغییراتی که ممکن است برای ارزیابی درد آنها به کار گرفته شود عبارت است از:
۱) تغییرات چهره؛ که میزان شدت درد را نشان می دهد
۲) تغییرات ضربان قلب
۳) تغییرات میزان تنفس
۴) جنبش بدنی و گریه کردن
ممکن است گریه کردن در مواردی که کودک دردی ندارد مثل گرسنگی، تشنگی، اضطراب یا جلب توجه والدین، دیده شود. باید قبل از اینکه گریه کردن کودک را ناشی از درد بدانیم، این فاکتورها رد شده باشند (پاوار و همکاران، ۲۰۱۱).
۲-۶ شیوع دردهای مزمن در کودکان
اطلاعات دقیقی در رابطه با شیوع و میزان بروز دردهای کودکان وجود ندارد. با این وجود، ما می دانیم که درد، رویداد متداولی در دوران کودکی است. به عنوان مثال، مطالعه ی روت – اسوکیت^[۶۸] (۲۰۰۵)، نشان داد که ۸۳ درصد از کودکان دبستانی، حداقل سابقه ی یک رویداد درد را در ۶ ماه گذشته گزارش کرده اند. درد، رویداد رایجی است، اما زمانی که تداوم یابد، با ناتوانی و رنج همراه است. در پژوهش روت – اسوکیت (۲۰۰۵) مشخص گردید که دردهای ماهیچه ای اسکلتی، ۶۴ درصد از دردهای گزارش شده را نشان می دهد (کلینک واکلستون^[۶۹]،۲۰۰۹).
در بزرگسالان، درد مزمن، یکی از شایع ترین شکایات جسمانی است. به عنوان مثال، مرور جامعی از مطالعات مربوط به همه گیرشناسی درد های مزمن بزرگسالان نشان داد که میزان شیوع این دردها، ۱۵ درصد می باشد. متاسفانه، درد، فقط محدود به دوران بزرگسالی نیست و تخمین زده شده که در حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از جمعیت کودکان و نوجوانان را در برمیگیرد، سطحی که به نحو قابل ملاحظه ای شبیه به بزرگسالان است (اندراسیک^[۷۰]، ۲۰۰۷)اما، شیوع نوع درد، در کودکان و بزرگسالان، با یکدیگر متفاوت است. به عنوان مثال، کمر درد مزمن در بزرگسالان شیوع بالایی دارد در حالی که چنین وضعیتی در کودکان دیده نمی شود و سندرم های درد عود کننده (دردهای شکمی، سردرد، دردهای دست و پا یا “دردهای مرتبط با رشد")، در کودکان بیشتر است (مک گرا ^[۷۱]و همکاران، ۲۰۰۹( .
در بافت درد مزمن کودکان، درد های ماهیچه ای اسکلتی(فیبرومیالژیای جوانی^[۷۲])، دردهای مزمن مرتبط با پرتحرکی دوران کودکی، سندرم های درد ناحیه ای چند گانه، کمردرد مزمن، دردهای مداوم مفاصل(که به دنبال التهاب مفاصل دیده می شوند)، از شایع ترین دردهای مزمن کودکان به شمار می آیند (کلینک واکلستون، ۲۰۰۹).
نتایج برخی از پژوهش ها نشان می دهد که بیش از ۲۵ درصد کودکان و نوجوانان، دردهای مزمن و عودکننده، از قبیل درد های مرتبط با بیماری، روماتیسم جوانی و درد های کارکردی یا نامشخص، را تجربه می کنند. در یکی از مطالعاتی که از نمونه ی زیادی از کودکان و نوجوانان (۰ تا ۱۸ ساله) استفاده گردید، مشخص شد که میزان شیوع درد در این مقطع سنی ۵۴ درصد می باشد که یک چهارم آن مربوط به درد های مزمنی بود که در ۳ ماه اخیر تداوم داشت و بیش از یک چهارم آن مربوط به درد های چند گانه بود (پیترسون و همکاران، ۲۰۰۴). در یک مطالعه ی زمینه یابی که بر روی ۴۹۵ دانش آموزان۹ تا ۱۳صورت گرفت مشخص شد که۵۷ درصد از آنها حداقل یک درد عود کننده را تجربه کرده اند و ۶ درصد از آنها درد مزمن را گزارش کردند. در مطالعه ی زمینه یابی دیگری که بر روی ۵۰۰۰ دانش آموز مدرسه ای صورت گرفت مشخص گردید که ۲۵ درصد از آنها “دردهای عود کننده یا مداومی که بیش از ۳ ماه به طول انجامد” را گزارش کردند و ۸ درصد از آنها، درد فراوان و شدیدی را نشان دادند (والکر^[۷۳]،۲۰۰۸).
برخی داده ها، نشان می دهد که در کودکان میزان شیوع دردهای آرتریت، ۳/۰– ۴۶ درصد، دردهای مرتبط با بیماری سلول داسی شکل، ۸/۲ – ۱۲ درصد، دردهای دست و پا، ۲/۴ – ۶/۳۳ درصد، درد های شکمی عود کننده، ۶-۱۵ درصد، سردردهای میگرنی، ۴-۲۷ درصد و سردردهای غیر میگرنی، ۳/۶ – ۲۹ درصد است (والکر،۲۰۰۸).
نتایج مطالعاتی که مربوط به۴ سال پیگیری درد کودکان بوده نشان داده که دردهای ماهیچه ای اسکلتی در میان ۵/۶۳ درصد از کودکان مبتلا، به صورت یک مشکل مداوم و پایدار در آمده و در ۳۰ درصد از کودکان، دردهای مزمن خوش خیم، پایداری دو ساله داشته است. هم چنین دردهای شایع، در۲۹ درصد از کودکان مداومت و پایداری یک ساله نشان داده است (مارتین^[۷۴] و همکاران، ۲۰۰۷). مطالعات مختلف نشان داده اند که شایع ترین دردهای مزمن در کودکان، سردرد، کمردرد، شکم درد و دردهای چندگانه می باشد (مرلیجنا^[۷۵]و همکاران، ۲۰۰۳).
۲-۷ طبقه بندی دردهای مزمن کودکان
درد مزمن، یک مشکل پیچیده ای است که ممکن است در چندین نوع از بیماری های کودکان دیده شود. یکی از این بیماری ها، بیماری سلول داسی شکل (SCD)، می باشد. روماتیسم جوانی، بیماری دیگریست که با درد های مزمن همراه است و ممکن است فراوانی و مدت زمان بستری شدن کودک را افزایش دهد (پیترسون و همکاران، ۲۰۰۴). در جدول زیر، عمده ترین دردهای مزمن کودکان و نوجوانان، فهرست شده است، با وجودی که در سطح عمل، همپوشی زیادی بین بازنمایی های این درد ها وجود دارد، اما تفاوت هایی هم بین آنها، وجود دارد (اندراسیک، ۲۰۰۷).
جدول ۲-۲ طبقه بندی دردهای مزمن و عود کننده ی کودکان و نوجوانان، اقتباص از اندراسیک(۲۰۰۷)

۲-۶ علت افزایش بیماری ام اس در جهان

علت یا علل ایجاد کننده ام اس هنوز ناشناخته است ، ممکن است عوامل عفونی یا فاکتورهای وابسته به سیستم ایمنی نقشی داشته باشند ولی مدارکی که از این فرضیه حمایت می کند پراکنده وغیر مستقیم می باشد(هاریسون ، ۱۹۹۱).
تازه ترین تحقیقات در آمریکا نشان داده که فشارهای عصبی ، سیگار ورژیم نا مناسب غذایی از دلایل افزایش بیماری ام اس در جهان است . به گزارش ایرنا نتایج آخرین تحقیقات انجام شده در باره بیماری ام اس احتمالا می تواند دلیل افزایش این بیماری در آمریکا وسراسر جهان را نشان دهد. این بیماران در مقایسه با افراد سالم تغیرات ژنتیکی نشان داده وتعداد جهش های ژنتیکی آنها بیش از افراد غیر مبتلاست دانشمندان بر این عقیده اند که عوامل محیطی مانند رژیم غذایی نامناسب ، سیگار وفشارهای روحی می تواند موجب جهش ژن ها شود . در افرادی که ژن های مستعد به بیماری ام اس دارند این عوامل می تواند بیماری را فعال کند . بیماری ام اس یک بیماری عصبی است که سلسله اعصاب مرکزی را گرفتار می کند و با ایجاد ضایعه در غلاف اعصاب موجب بیماری می شود. این بیماری در زنان جوان شایع تر است . اما نتایج مطالعات اخیر نشان از افزایش قابل توجه این بیماری در مردان دارد این بیماری طیف وسیعی دارد واز یک بیماری خفیف تا بیماری شدید وکشنده در این طیف دیده می شود . معمولا این بیماری به صورت دوره ای است وبا علایم چشمی وتعادل آغاز می شود . دانشمندان معتقدند که کمبود ویتامین( د)می تواند یکی از عوامل این بیماری باشد . این بیماری در مناطقی که تابش آفتاب کمتر است شایعتر است اما از آنجاییکه عوامل دیگری در بروز آن دخالت دارد مسایلی مانند فشار های روحی ورژیم غذایی نامناسب اهمیت بیشتری پیداکرده است (میرزا بیگی ، ۱۳۹۱).

۲-۷ عوامل موثر در توزیع بیماری ام اس

عوامل متعددی در توزیع این بیماری نقش دارند:
عوامل جغرافیایی : شیوع ام اس در نقاط مختلف جهان یکسان نیست، بطوریکه در برخی از مناطق جغرافیایی پدیده ای کاملا نادر با ریسک کم ( شیوع کمتر از ۵ مورد در صد هزار نفر ) به شمار می رود ، در حالی که در برخی از مناطق با ریسک بالا ( بیشتر از ۳۰ نفر در صد هزار ) به مراتب شایع تر است. بطورکلی ودر سطح جهانی ام اس در مناطق گرمسیری واستوایی نادر است وبا افزایش عرض جغرافیایی یا دور شدن از خط استوا در هر نیمکره این شیوع افزایش می یابد. بیشترین شیوع در مناطقی با عرض جغرافیایی بالاتر از ۵۰درجه شمالی یا پایین تر از ۵۰درجه جنوبی دیده می شود . شمال اروپا ، جنوب کانادا ، استرالیاونیوزلند جزء مناطق با ریسک بالا ، جنوب اروپا ، جنوب امریکا ، خاور میانه ، جنوب افریقا وهند جزء مناطق با ریسک متوسط وژاپن ، چین ، امریکا ی لاتین جزء مناطق کم خطر محسوب می شود، عامل نژاد نیز در شیوع ام اس در عرض های جغرافیایی موثر است ، به طوریکه شیوع بالای ام اس در بریتانیا ( ۸۵نفر در صد هزار ) وشیوع پایین آن در ژاپن ( ۴نفر در در صد هزار نفر ) که هر دو در یک عرض جغرافیایی قرار دارند ، با دخالت عامل نژاد توجیه می شوند. شیوع ام اس در یک منطقه جغرافیایی نیز در بین افراد نژادهای گوناگون متفاوت است ( هاریسون ، ۱۹۹۱).
نژاد وژنتیک: اگرچه ام اس در هر سه نژاد سفید ، زرد وسیاه دیده می شود ، ولی شیوع آن در سفید پوستان به مراتب بیشتر است . البته با در نظر گرفتن عامل جغرافیایی ، تنوع زیادی در بروز این بیماری چه در سفید پوستان وچه در سیاه پوستان مشاهده می شود . ام اس در نژاد اروپایی شمالی شایعتر است ، ولی افراد افریقا یی واسیایی نیز ایمن نیستند . در برخی از جمعیتها شواهد ژنتیکی خاصی در افراد مبتلا به ام اس یافت شده است .ولی هنوز هیچ ژن خاصی به عنوان عامل ایجاد ام اس شناخته نشده است ، اگر چه ارتباط انواع خاصی از ژنها با بروز ام اس مورد تصور است. تحقیقات گستر ده ای برای شناسایی ژنهای چند گانه دخیل در بروز ام اس ادامه دارد. مطالعات نشان داده است که عوامل ژنتیک شانس بروز ام اس را در برخی افراد بیشتر می کند . البته این بدان معنا نیست که ام اس ارثی است بالاترین خطر تخمین در مورد احتمال ابتلا به ام اس در فرزند فرد مبتلا به ام اس تنها ۳ در صد است (ادیب نژاد ، ۱۳۸۴).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

ام اس در مناطق معتدل بیشتر از مناطق گرمسیری است ولی در مناطقی که آب وهوای یکسانی دارند اختلافاتی از نظر شیوع بیماری وجود دارد، بنابر این بروز بیماری تنها تحت تاثیر درجه حرارت وعرض جغرافیایی نمی باشد ( هاریسون ،۱۹۹۱).
مهاجرت: در مورد افرادی که از یک نقطه به نقطه ای دیگر از جهان مهاجرت می کنند نتایج شگفت انگیزی در مورد میزان بروز ام اس بدست آمده است . به نظر می رسد خطر ابتلا به ام اس در مهاجرین ، مطابق با محل اقامت جدید تعیین می شود . این مساله فرضیه دخالت یک عامل محیطی را در بروز ام اس تقویت می کند . چنانچه فردی در سنین کودکی ( زیر ۱۵ سال ) از کشوری به کشور دیگر مهاجرت کند خطر بروز ام اس در این افراد در نهایت معادل افرادی است که در مقصد سکونت دارند ولی چنانچه این مهاجرت در سنین بالاتر از ۱۵ سال انجام شود خطر بروز ام اس در فرد ، معادل خطر بروز در هموطنان اصلی وی ( والدین ) باقی خواهد ماند (بلادی مقدم ، ۱۳۸۶).
سن: خطر بروز ام اس از دوران کودکی با افزایش سن افزایش یافته ودر ۳۰ سالگی به حداکثر می رسد سپس به تدریج کاهش یافته ودر ۶۰ سالگی وبعد از آن به حداقل ممکن کاهش می یابد . اغلب افراد مبتلا در سنین بین ۲۰تا ۴۰سالگی تشخیص داده می شوند . تنها ۵درصد از موارد ام اس در سنین کمتر از ۲۱ سال تشخیص دادهمی شود که به آن ام اس ( زود رس )می گویند ودر ۴/۹درصداز موارد نیز ام اس در بالای ۵۰سالگی مشخص می شود که نوع (دیر رس ) نام دارد. جنس : شیوع ام اس در زنان ۳-۲برابربیشتر از مردان است . عوامل هرمونی وتداخلات سیستم ایمنی در این تفاوت نقش دارند . در سنین بالاتر ، ظهور بیماری در هر دو جنس تقریبا یکسان می شود . آنچه در مورد توزیع جغرافیایی ام اس خواندید این عقیده را تقویت می کند که مواجهه با یک عامل محیطی در افرادی که استعداد ابتلا به ام اس را دارند به عنوان یک نقطه شروع برای بروز ام اس به شمار می رود . برخی مطالعات در انگلستان نیز نشان دادند که شیوع ام اس در بین خانواده ها ی مرفه ( از نظر سطح اقتصادی – اجتماعی ) بیشتر از سایرین است . عده ای نیز بروز ام اس را را با عواملی همچون سابقه عمل جراحی ، بیهوشی ، مواجهه با حیوانات خانگی ونیز پر کردن پوسیدگیهای دندان با آمالگام که حاوی جیوه است ، مرتبط دانسته اند . البته هیچ یک از موارد فوق اثبات نشده است ودر نهایت باید گفت که هر کسی در هر سنی ودر هر کجای جهان ممکن است به ام اس مبتلا شود (ادیب نژاد ، ۱۳۸۴ (.
روشهایی برای تشخیص ودرمان بیماری توسط پزشکان در هنگام معاینه بیماران مبتلا بکاربرده می شود که به قرار زیر است.

۲-۸ روش های تشخیص بیماری ام اس

ازآنجا که در بیماری ام اس ، علایم بالینی می تواند بسیار متنوع ویا گاها پیچیده باشد ، تشخیص بیماری همیشه آسان نیست .تشخیص بالینی ام اس هنگامی قابل اعتماد است که بیمار سابقه حداقل دو دوره اختلال نورو لوژیک را دارا بوده وعلایم بالینی در بیمار دال بر وجود ضایعه در بیش از یک محل باشد (هاریسون ۱۹۹۱).
هیچ روش تشخیصی به تنهایی نمی تواند بیان گر این بیماری باشد وحتما لازم است قبل از اینکه این تشخیص را قطعا مطرح کنیم سایر بیماریهایی راکه می توانند علایم مشابه ام اس را ایحاد کنند کنار بگذاریم .اگر شما به دلیل بروز علایم عصبی که قابل توجیه با بیماریهای دیگر نباشد به یک پزشک عمومی مراجعه کنید در اولین بار ی که این علایم بروز می کند ودر صورتی که شدت هم نداشته باشد این احتمال وجود دارد که که مورد بررسی ویا درمان اختصاصی قرارنگیرید گرچه در مقطع دیگری از زمان علایم عصبی مجدد بروز کند در این صورت به نورولوژیست ارجاع خواهید شد . اگر نورولوژیست بر این باورباشد که شما ممکن است دچار ام اس شده باشید تعدادی از بررسی های تکمیلی برایتان درخواست خواهد کرد. روش های تشخیص ام اس براساس نتایج موارد زیر خواهد بود ۱- شرح حال ومعاینه سیستم عصبی ۲- تصویر برداری به روش ام آرآی از مغز ونخاع ۳- پتانسیل های برانگیخته ۴- بررسی مایع مغزی ، نخاعی ۵- سایر آزمایشات .آگاه بودن نورولوژیست ، شروع بیماری ، نوع علایم ، دفعات عودعلایم وهمچنین انجام یک معاینه ی دقیق سیستم عصبی ، کمک بسیاری در تشخیص بیماری می کند (بلادی مقدم،۱۳۸۷).

۲-۹ علایم و درمان بیماری ام اس

در قرن ۲۱ با شیوع بیماری‌هایی چون سکته مغزی و ام. اس روبه‌رو بوده‌ایم و امروزه با توجه به تغییر روش زندگی شهرنشینی و عوارض ناشی از آن به ویژه عدم رعایت رژیم غذایی و فعالیت‌های مناسب و استرس‌های زندگی شهری زمینه برای بروز بیماری‌های مختلف از جمله بیماری‌های مغز و اعصاب فراهم شده است. همچنین برای کنترل بیماری‌های جسمی به ویژه بیماری‌های مغز و اعصاب فراهم‌سازی شرایط روحی و روانی و کنترل عوامل هیجانی ضروری است، چرا که تاثیر بیماری‌های روحی بر بیماری‌های جسمی دوسویه است. بیماری‌های جسمی سبب بروز علایم روحی و روانی و بیماری‌های روحی سبب تشدید علایم بیماری‌های جسمی می‌شوند.در رابطه با ام. اس باید گفت تاری دید ناگهانی یک‌چشم که حداکثر تا یک روز ادامه یابد مهم‌ترین علامت بروز ام اس است و خواب‌رفتگی و سوزن‌سوزن‌ شدن اعضا از دیگر علامت‌های این بیماری است (حبیب اللهی ، ۱۳۸۶).
علایم بیماری ام. اس، بسته به اینکه چه منطقه ای از سیستم اعصاب مرکزی گرفتار شده باشد، بسیار متغیر هستند و الگوی بیماری ام. اس از هر فردی به فرد دیگری متفاوت است. این علایم حتی در یک فرد خاص در طول سیر بیماری تغییر می کند (عصار زادگان ، ۱۳۸۷).

۲-۹-۱ علایم شایع بیماری ام اس

۱- اختلالات بینایی: تاری دید، دو بینی، حرکات غیر ارادی و سریع چشم و به ندرت از دست دادن کامل بینایی.
۲- اختلالات تعادل: لرزش، عدم تعادل در راه رفتن، سرگیجه، ضعف و کرختی اندامها، اختلال در انجام حرکات موزون.
۳- سفتی عضلات
۴- اختلالات حسی: گزگز و مور مور ، احساس سوزش، بی حسی و درد.
۵- اختلالات تکلم: صحبت کردن آهسته و شمرده ، تغییر حالت تکلم ، کشیدن کلمات و اختلال بلع.
۶- خستگی.
۷-مشکلات مثانه و اختلال در اجابت مزاج، اختلالات مثانه شامل : تکرر ادرار ، فوریت در ادرار کردن، دفع ناقص مثانه یا دفع غیر ارادی.
۸-اختلات اجابت مزاج شامل: یبوست و به ندرت بی اختیاری.
۹- مشکلات جنسی: ناباروری، کم شدن میل جنسی.
۱۰- حساسیت به گرما: گرما در بسیاری از موارد باعث تشدید علایم می شود.
۱۱- اختلالات شناختی: اختلال در حافظه کوتاه مدت، اختلال در تمرکز و قدرت تصمیم گیری.
باید توجه داشت که علاوه بر علایم آشکار، نشانه های پنهانی چون خستگی ، اختلالات حافظه و تمرکز هم در بیمار ایجاد میشود که چندان مورد توجه اطرافیان قرار نمیگیرد. خستگی مشکل شایعی در این بیماران است ، تقریباً همه بیماران آن را تجربه می کنند .آماندتادین جهت درمان آن توصیه شده است . امولین ، مدافیلین و (درایران نیست ) باعث کاهش خستگی می شوند. آنچه مهم است اینست که بیمار بداند چه چیزی او را خسته می کند یا بیشتر خسته می کند . نکته مهم این است که ۱۰ دقیقه کار کند و ۵ دقیقه استراحت کند . به هیچ وجه خودش را خسته نکند چه از لحاظ جسمی و چه از لحاظ روحی . راه سوم روش های توانبخشی و ورزش ها برای جلوگیری از خستگی است . راه چهارم اینکه به نحوی برنامه ریزی کند که انرژی زیادی برای انجام کار صرف نکند (ادیب نژاد ، ۱۳۸۴).
افسردگی، در این بیماران بسیار شایع است. استرس و هیجانات روحی در پیدایش علائم نقش دارد. هر چند که علت بروزشان نیست . بیمار همیشه باید آرام باشد ، گروه درمانی بسیار مفید است . اختلال حافظه : با مرور زمان و پیشرفت بیماری ، آتروفی قحر رخ می دهد . INF و کوپکسان علاوه بر جلوگیری از پیشرفت ، مانع آتروفی قحر شده و آن را به تأخیر می اندازد . بیماران ، تمرکز و توجه کافی ندارند. بخشی از این مسئله مربوط به آتروفی قحر است . برای تقویت حافظه روش های زیادی وجود دارد،اولین کار،کاهش اضطراب است واینکه توجه وتمرکز خود را به آنچه می خواهیم معطوف کنیم .
مشکلات ادراری و جنسی : در بیماری ام اس شایع است. تکرر ادرار شایع ترین مشکل ادراری است. روش های زیادی در درمان وجود دارد. اکسی بوتینین در موارد خاص بکار می رود و موثر است. جهت رفع مشکلات جنسی،روش های دارویی،روانشناسی و وسایلاستفاده می شود ( بلادی مقدم ، ۱۳۸۷).
لرزش: همه بیماران ام اس، لرزش را تجربه کرده اند. اکثراً لرزش ها خوب به دارو پاسخ می دهند. در لرزش مخچه ای که عمدتاً همراه عدم تعادل است ، هنوز درمان قطعی ودرستی برای آن یافت نشده است .مشکلات چشمی: دوبینی،تاری دید، که درمان خاص خودش را دارد.
اسپاستیسیتی یا سفتی پا: مهمترین روش درمان ریال استفاده از روش های کششی و ورزش های توانبخشی است. داروها نیز در درمان به کار می روند . اسپاستیسیتی و سفتی پاها می تواند باعث خستگی بیش از حد شود. ورزش، توانبخشی و تغذیه نیز از روش های درمان است شایعترین وجود مشخصه ام اس شامل موارد زیر است:
- معمولا زمان شروع بیماری بین سنین ۱۵الی ۵۰ سال است،
- فروکش کردن وتشدید بیماری( پیشرفت و شعله ور شدن ) از علایم مهم وشایع است،
چون نواحی مختلفی از مغز ونخاع مسول حس وحرکت قسمت های مشخصی از بدن است لذا ضایعه عصبی به وجود امده بیانگر محلی است که ضایعه در آنجا ایجاد شده است . مثلا وقتی در مخچه ناحیه ای حاوی میلین تخریب می شود، قسمتی از مغز که برای هماهنگ کردن حرکات است دچار مشکل می شود . چون نشانه ها بستگی به محل ضایعه دارند لذا هرگز دوبیمارمبتلا به ام اس از نظر علایم کاملا شبیه یکدیگر نخواهند بود . در فردی ممکن است گسترش علایم ام اس به صورت اختلال خفیف در راه رفتن وبینایی باشد در حالی که فرد دیگر ممکن است از فقدان کامل حس یا حرکت رنج ببرد. می دانیم که سرطان انواع مختلفی دارد بعضی تومورها بد خیم وبعضی دیگر نسبتا خوش خیم هستند ام اس نیز انواع مختلفی دارد برخی بیماران ام اس ممکن است بیماری سختی داشته باشند در حالی که برخی دیگر حال عمومی بسیار خوبی دارند (نبوی و ایران پور، ۱۳۸۵).

۲-۹-۲ روش درمان بیماری ام اس

برای درک بهتر انواع مختلف این بیماری وتدابیر درمانی مناسب این بیماران را می توان به چند گروه طبقه بندی کرد.
- عود کننده – فروکش کننده : این نوع از ام اس با حمله حادی که بطور کامل بهبود می یابد ویا فقط با بعضی از علایم ونشانه های نورولوژیک که آنها نیز نهایتا بهبود می یابند مشخص می شود . در فواصل بین عود ها بیماری پیشرفت نمی کند وبیمار حالتی طبیعی دارد .
- پیشرونده اولیه: بیماری با ناتوانی پیشرونده بدون دوره های بهبودی وگاهی با پیشرفت تدریجی مشخص می شود .
- پیشرونده ثانویه: بیماری با یک دوره عود کننده – فروکش کننده شروع می شود وسپس وارد پیشرونده می شود در برخی حتی ممکن است بهبودی وتسکین کوچکی هم ایجاد شود .
- پیشرونده – عود کننده: این شکل از ام اس از آغاز به شکل پیشرونده است و شعله ور شدن یا عود نیز در آن دیده می شود. احتمال بهبودی یا فروکش کردن بیماری نیز وجود دارد این حالت بیشتر در بیمارانی دیده می شود که شروع بیماری بعد از ۴۰ سالگی اتفاق می افتد. دو موضوع را همیشه باید در نظر داشت اول اینکه پژوهش های بسیاری نشان داده اند. بیش از ۲/۳درصد افرادی که ام اس دارند ۲۰سال بعد از تشخیص هنوز روی پای خود هستند. دوم اینکه حتی افرادی که به نوع پیشرونده گرفتار شده اند بالاخره بیماری آنها در نقطه ای ممکن است متوقف شود هدف درمان توقف پیشرفت بیماری در زودترین زمان ممکن است. سیستم ایمنی از سلولهای مختلف که عمل حفاظت از بدن را بر عهده دارد ساخته شده اند. این سلولها در قسمت های مختلف بدن ساخته وذخیره می شوند وشمار زیادی از مواد تعدیل کننده سیستم ایمنی را می سازند. ترکیب سلولها وموادی که ممکن است تشکیل شوند بسیار متنوع است و این موضوع به پیچیدگی سیستم ایمنی می افزاید . تعدادی از این سلولها در مغز استخوان ساخته می شوند و به سلول بی معروف اند. برخی دیگر در غده تیموس ولوزه ها ساخته می شونند که سلول T نام دارد ، این سلولها با یکدیگر ارتباط داشته وکار همدیگر را تنظیم می کند.گروهی از این سلولها که سلولهای تی سرکوبگر نام دارند وظیفه سرکوب سیستم ایمنی را بر عهده دارند وگروهی دیگر سلول های کمک کننده نامیده می شونند. مارکو فاژ ها از سلولهای هستند که در سیستم ایمنی وجود دارند وهدف را برای انهدام آماده می کنند. هر کدام از این سلولها عملکرد اختصاصی مهمی دارند ومجموع این عملکرد واکنش ایمنی نامیده می شود . این واکنش ها منجی زندگی هستند اما گاهی باعث کاهش عملکرد سیستم ایمنی ومشکل خود ایمنی می شونند. به نظر می رسد در ام اس نیز چنین اتفاقاتی می افتد به این خاطر شبیه به یک بیماری خود ایمنی است ، عوامل مختلفی سیستم ایمنی را تحت تاثیر قرار می دهند از قبیل مواجه با مواد خارجی ،استرس وسبک زندگی ، یک ویروس ممکن است سیستمی را خاموش کنددر حالی که دیگری ممکن است سیستم را روشن نماید (نبوی وایران پور ۱۳۸۵).
اگر چه خود ام اس بیماری ارثی نیست ولی ممکن است فاکتور های ارثی در فرد مستعد زمینه بروز یا پیشرفت بیماری را مهیا سازد. تقریبا ۱۰الی ۲۰ درصد بیماران در خانواده شان ام اس دارند ، اما تعدادافرادی که صرفا در اثر شانس مبتلا به ام اس می شوند به مراتب بیشتر است. احتمال ابتلا به ام اس در نزدیکان فرد مبتلا به ام اس ۲درصد است. اگر یکی از والدین ام اس داشته باشد احتمال اینکه دختر بیماری را بگیرد ۴ درصد است در حالی که شانس فرزند پسر ۲ درصد است. اگر چه این اعداد کوچکند ولی بیشتر از حد انتظار هستند. ام اس یک بیماری چند عاملی است واین عوامل باید در یک سیر وتعاقب خاص وجود داشته باشد تا بیماری ایجاد شود به احتمال زیاد این امکان وجود دارد که ویروس ها در تحریک سیستم ایمنی نقش داشته باشد ومنجر به ایجاد ام اس در افراد مستعد شوند . به این دلیل اغلب تحقیقات برای جستجوی یک ویروس القاء کننده ام اس اختصاص پیداکرده است. استراتژی تحقیق در مورد سیستم ایمنی بسیار مختلف است، زیرا واقعا مشخص نیست که در کجای سیستم ایمنی روندی غیر طبیعی اتفاق افتاده است. برخی محققین در حال ساخت مواد بلوک کننده آنتی بادها از پروتین ها می باشند برخی دیگر روی اصلاح عملکرد سلولهایT کار می کنند.کار آزمایی های بالینی انجام شده عمدتا دررابطه با از بین بردن سلولهای Tبا شیمی درمانی ، برداشتن این سلول ها با لنفوسیستوفرز وریشه کن کردن آنها با پرتودرمانی است همه این تحقیقات در جهت اصلاح سیستم ایمنی بیمار است (نبوی و همکاران،۱۳۸۱ ).
به جز تخریب میلین در سیستم عصبی مرکزی به نظر می اید که ام اس مناطق دیگری از بدن را درگیر می کند . بنابر این بیماران ام اس نسبتا سالم هستند طول عمر طبیعی دارند ومشکلات عمده ای در دیگر سیستم ها ودستگاههای بدن ندارند . به هر حال پژوهش های بسیاری در زمینه بررسی علل ، عوامل زمینه ساز وفعال کننده بیماری وراهکارهای درمانی ام اس در حال انجام است ، یکی از نکات مهم وبارز آن مشخص شدن این نکته است که تخریب رشته های عصبی ( اکسون ها) وکوچک شدن واتروفی نسج عصبی از ابتدای بیماری وشروع التهاب آغاز می شود واگر جلوی این پدیده گرفته نشود ممکن است برای درمان بیماری زمان بحرانی ومهم از دست بدهیم (هاریسون ، ۱۹۹۱).
بیشتر بیماران در سنین ۴۰-۲۰ سال متوجه علائم بیماری ام اس می شوند. نوع این علائم و چگونگی پیشرفت آنها نیز بستگی به محل پلاکها در دستگاه عصبی مرکزی بیمار دارد. بعضی از بیماران دچار تاری دید و یا دیددوگانه می شوند. همچنین علائمی مثل کرختی و سوزن سوزن شدن صورت، دستها و پاها، بدن، اختلال تعادل ، لرز گیجی، اختلال در بلع و یا اختلال در صحبت کردن، از بین رفتن کنترل مثانه هم در بیماری ام اس مشاهده می شود، این بیماری دارای مرحله علامتدار و فعال و مرحله نهفته می باشد. امروزه ترکیب درمان داروئی و درمان فیزیکی برای کاهش علائم و یا حتی به مرحله نهفته بردن بیماری توصیه می شود. درمان بیماری ام اس توسط یک تیم شامل متخصص مغز و اعصاب و متخصص درمان فیزیکی انجام می گیرد. استفاده از داروهای استروئیدی مثل متیل پردنیزون و پردنیزون برای تخفیف علائم بیماری مفید می باشند البته اگر در یک دوره کوتاه مدت مصرف شوند..استروئیدها همچنین می توانند به بهبود اشکالات بینائی در این بیماران کمک کنند. سایر داروها مثل « بتا اینترفرون » و « گلاتیامر » هم می توانند تعداد حمله های حاد بیماری را کاهش دهند. داروهای اخیر که تزریقی هستند باعث جلوگیری از حمله سیستم ایمنی به پوشش اعصاب میلین می شوند. سایر داروها هم ممکن است برای رفع علائم همراه بیماری مثل افسردگی، مشکلات ادراری و یا اسپاسم عضلات مورد استفاده قرار گیرند. اسپاسم عضلات بخوبی به تزریق « سم بوتولینوم » پاسخ می دهد که با رفع اسپاسم، درد ناشی از آن نیز بر طرف می شود. بیماران با مشکلات شدید مثانه ممکن است برای تخلیه ادرار خود به نصب لوله ادارای نیاز پیدا کنند. درمانهای فیزیکی و شغلی نیز به بیمار کمک می کندکه محدوده حرکات خود، قدرت عضلات و انعطاف پذیری آنها را حفظ کنند و همچنین تکنیک هایی را برای جبران اختلال هماهنگی بین حرکات در تعادل را بیاموزند تا بتواند علیرغم ناتوانائی هائی که دچار آن شده اند، کارکرد خود را حفظ و به شغل خود ادامه دهند. برای رفع خستگی نیز علاوه بر بعضی از داروها، تنظیم روش زندگی خود برای قرار دادن دوره های مکرری از زمان جهت استراحت و تجدید قوا می تواند مفید باشد. کسانی که در مبارزه با ام اس موفق هستند که با آن کنار بیایند و روحیه خود را نبازند. «جیمی هگال» برنده مدال برنز اسکی در سال ۱۹۹۴ که مبتلا به ام اس بود، درشرح حال خود گفت: «من ام اس دارم اما ام اس مرا ندارد!»طبق تحقیقات به عمل آمده بیماری ام اس بیشتر در افرادی بروز می کند که شخصیت خاصی دارند. چنین افرادی انسان های مسئولیت پذیر و حساسی اند که هنگام بروز ناملایمات خودخوری می کنند. فرد مبتلا به ام اس که چنین شخصیتی دارد، باید تغییر نگرش داده و خودخوری را کنار گذارد. نمونه های بسیاری از افراد وجود داشتند که با تغییر نگرش توانستند به حد سلامت کامل برسند. «ریچارد بی کرافت» یک بیمار مبتلا به ام اس بود که بیماری او با لنگیدن آغاز اما کم کم به فلج کامل دست ها و پاها منجر شداو تسلیم نشد و با تغییر روحیه و انجام تمرینات حتی قهرمان دوچرخه سواری معلولان شد (نبوی وهمکاران ، ۱۳۸۱).

۲-۹-۳ درمان بیماری ام اس با کاردرمانی

اگرچه بیماری مولتیپل اسکلروزیس اغلب در گروه سنی ۲۰تا ۴۰سال دیده می‌شود در افراد با دامنه سنی۲ تا ۸۰سال قابل تشخیص است. بین ۴/۰تا ۷/۵درصد از کل موارد ‌ام‌اس در کودکان دیده می‌شود. ام‌اس هنگامی در بدن ظاهر می‌شود که گلبول‌های سفید که نقش دفاعی در بدن دارند به میلین که حفاظتی برای رشته‌های عصبی است، حمله می‌کنند و هر‌بار که این گلبول‌ها به رشته‌های اعصاب مربوط به یکی از اندام‌های بدن حمله کنند، آن اندام دچار مشکل می‌شود. طبق مطالعات انجام شده معمولا ۲ گروه از اشخاص بیشتر در معرض بیماری ام اس هستند: گروه اول: این نوع افراد عموما اشخاصی هستند فوق‌العاده حساس, زودرنج و عصبی و با کمترین ناملایمات از حالت عادی خارج شده و تعادل خود را از دست می‌دهند و ساعت‌ها فکر خود را مشغول کرده و به‌خود و دیگران پیله می‌کنند. گروه دوم: افرادی هستند که از نظر ژنتیک دارای طبع سردی بوده و مدام از غذاهای سردی بخش (غذاهایی با pH اسیدی) به حد وفور استفاده می‌کنند و علاقه زیادی به خوردن ترشی، سرکه، تمبر هندی،‌ ماست،‌ قره‌قروت و مانند آنها دارند. تا به امروز درمان قطعی برای ام اس پیدا نشده است اما خوشبختانه داروهایی در جهت درمان فاز حاد بیماری و کنترل محورهای بصری و پیشگیری از روند پیشرفت بیماری در دسترس است. درواقع باید به روند درمان بیماری ام اس خوشبینانه نگاه کرد زیرا این بیماری در هر فرد پاسخ خاص خود را دارد. پاسخ به درمان در برخی ها بسیار خوب است و برای سال ها علایمی ندارند. علاوه براین داروهای جدیدی در جهت کنترل بیماری در دست ساخت است و هر روز تحقیقات زیادی در جهت پیدا کردن علت و درمان قطعی انجام می شود. از آنجایی که علت بیماری مشخص نیست، نمی توان از ایجاد آن پیشگیری کرد. اما با تشخیص به موقع ام اس و استفاده از درمان های موجود می توان بیماری را تحت کنترل درآورد. بیماری ام اس علل مختلفی دارد و تحت تاثیر ساختار بیولوژی و استعداد فردی ایجاد می شود. اما یکی از عوامل مهم در بروز علایم و ایجاد حمله اول بیماری و سیر پیش رونده، استرس است. بنابراین می توان گفت بهداشت زندگی در بیماری ام اس نقش مهمی دارد. ورزش نیز شامل این مبحث می شود. ورزش به تنهایی یکی از عوامل کنترل استرس به شمار می آید و باعث تقویت و تنظیم سیستم ایمنی بدن می شود. برای مثال بیمارانی که دچار ام اس پیشرفته هستند و اختلال حرکتی و تعادلی دارند باید از ورزش های خاص و توانبخشی (فیزیوتراپی) استفاده کنند (نبوی وهمکاران ، ۱۳۸۱).
همچنین به سایر بیماران مبتلابه ام اس توصیه می شود که به طور مرتب ورزش های هوازی و تمرکزی انجام دهند. محدودیت در فعالیت های کاری مبتلایان به ام اس بستگی به نوع بیماری دارد. حتی برخی از بیماران باید شغل، محل کار و میزان ساعات کاری خود را تغییر دهند و در موارد پیشرفته بیماری توصیه می شود که فرد از کارکردن صرف نظر کند. علاوه براین استفاده از آب گرم، حمام گرم، بخار، سونا و جکوزی می تواند احتمال عود یا تشدید علایم بیماری را بیشتر کند.  در مورد موضوع ازدواج مبتلایان به این بیماری باید گفت که مبتلایان به ام اس نیز می توانند مانند افراد عادی ازدواج کنند و صاحب فرزند شوند. البته این موضوع بستگی به شدت و نوع بیماری ام اس دارد و باید درمورد هر بیمار جداگانه تصمیم گرفت (شبان وهمکاران ، ۱۳۸۶).

حق استفاده از وکیل در دادگاه دیرتر مورد قبول قانونگذاران ما قرار گرفته است . این حق اولین بار با الحاق تبصره ای به ماده ی ۱۱۲ قانون آئین دادرسی کیفری در تاریخ ۳۰/۱۱/۱۳۳۵ وارد نظام حقوقی باشد ، پس از انقلاب نیز این حق درماده ۱۲۸ قانون آئین دادرسی پیش بینی شد . علی رغم به رسمیت شناخته شدن این حق در این مرحله که خود اقدام مهمی در جهت حفظ و تقویت حق دفاع متهم است ، محدودت ها و نقایص زیادی در متن قانون وجود دارد :
اول اینکه به لحاظ عدم اشاره به حق داشتن وکیل تسخیری ، امکان ارائه ی وکیل برای همه افراد وجود ندارد .

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

دوم : هیچ الزامی به اطلاع رسانی برای حضور و همچنین پذیرش وکیل در زمان بازجویی وجود ندارد . مخصوصا در جایی که متهم در بازداشت به سر می برد ، بازپرس هر زمان این امکان را دارد که متهم را احضار و بدون اینکه وکیل او اطلاعی در این خصوص پیدا کند از وی بازجویی و تحقیق نماید . بر فرض هم که هنگام حضور متهم در دادسرا به شکل اتفاقی وکیل حضور یابد و بتواند لایحه ای هم ارائه دهد ، این امکان برای بازپرس وجود دارد که ادامه تحقیقات در جلسات بعدی را بدون حضور وی برگزار کند یا حتی پس از خروج وکیل از دادسرا مجددا متهم خواسته شود و تحقیقات ادامه یابد .
سوم : آوردن قید « بدون مداخله در امر تحقیق » که می تواند مفهوم گسترده ای را القا کند ، امکان تضییع حقوق متهم را فراهم می اورد . وسعت این قید و امکان ارائه تفسیرهای مختلف این اجازه را به بازپرس می دهد که از مشاوره متهم با وکیل در هنگام بازپرسی جلوگیری کند و با وجود قانون فعلی در صورتی که این امر از دیدگاه بازپرس دخالت در امر تحقیق تلقی شود ، در ظاهر منعی پیدا نمی کند .^[۷۸]
چهارم اینکه قانونگذار با آوردن عبارت « پس از خاتمه تحقیقات » این شبهه را اجاد کرده که منظور از خاتمه ، تمام شدن کل مرحله تحقیقات مقدماتی است. با توجه به اهمیت حضور وکیل در این مرحله ، این تفسیر درست نیست . زیرا پس از خاتمه تحقیقات مقدماتی ، بازپرس فقط مکلف به صدور قرار است . منظور از این ماده آن است که در هر مرحله از تحقیقات و اتمام آن وکیل می تواند اظهارات خود را بیان نماید و این با اصل تساوی سلاح ها هم خوانی پیدا می کند اما امکان مداخله در رسیدگی برای او وجود ندارد .
با آوردن تبصره ماده ۱۲۸ قانون آئین دادرسی کیفری که مقرر می دارد :« اگر موضوع جنبه محرمانه داشته باشد یا حضور غیر متهم به تشخیص قاضی موجب فساد باشد و در جرائم علیه امنیت کشور » امکان حضور وکیل متهم باید با اجازه مقام رسیدگی کننده باشد که این قیود عملا دست قاضی را به حدی باز می گذارد که هر زمان بخواهد وکیل را نپذیرد .
راجع به تکلیف مقام قضایی به اعلام حق داشتن وکیل به متهم در فصل دوم توضیحاتی بیان شد و گفته شد که در قوانین فعلی چنین تکلیفی برای قاضی پیش بینی نشده است اما در لایحه جدید مقرراتی در رابطه با وکیل و تکلیف قاضی به اعلام آن وجود دارد که حایز اهمیت است که تحولاتی را در این زمینه مشاهده می کنیم .
ماده ۲۳-۱۲۵ بیان می دارد :« متهم می تواند در مرحله تحقیقات مقدماتی ، یک نفر وکیل دادگستری همراه خود داشته باشد . این حق باید پیش از شروع تحقیق توسط بازپرس به متهم ابلاغ و تفهیم شود . چنانچه متهم احضار شده باشد این حق در برگه احضاریه قید و به او ابلاغ می شود . وکیل متهم می تواند با کسب اطلاع از اتهام و دلایل آن مطالبی را که برای کشف حقیقت و دفاع از متهم یا اجرای قانون لازم بدانند ، اظهار کند . اظهارات وکیل در صورت جلسه نوشته می شود .
نکات قابل توجه در این ماده این است که اولا محدودیتی در زمینه حضور وکیل و بیان مطالب توسط وی در مرحله تحقیقات وجود ندارد و از همان آغاز تحقیقات ( و نه در پایان تحقیقات ) می تواند به دفاع از متهم بپردازد . ثانیا : تکیلف مقام قضایی به تفهیم حق داشتن وکیل به متهم می باشد .
تبصره این ماده بیان می دارد :« سلب حق داشتن وکیل یا عدم تفهیم این حق به متهم موجب بطلان تحقیقات می شود .» . این خود نشان از اهمیتی است که قانونگذار به حضور وکیل در مرحله تحقیقات مقدماتی قایل شده است . تحقیقات مقدماتی در دادسرا به صورت محرمانه و سری است و عدم حضور وکیل در این مرحله می تواند به شدت به حقوق دفاعی متهم لطمه وارد کند ، قاضی بر اساس قوانین فعلی می تواند با بهانه های مختلف از حضور وکیل در دادسرا ممانعت به عمل آورد و با سوء استفاده از بی اطلاعی متهم از قواعد آئین دادرسی نسبت به جمع آوری دلایل به روش های غیر قانونی اقدام کند بر این اساس لایحه جدید سلب حق همراه داشتن وکیل یا عدم تفهیم این حق را موجب بطلان تحقیقات دانسته است زیرا حضور وکیل در مرحله تحقیقات می تواند از جمع آوری دلایل به روش های غیر قانونی توسط قاضی جلوگیری کند .
در مورد مطالعه پرونده یا دسترسی به تمام یا برخی از اوراق پرونده توسط وکیل متهم هیچ مقرره ای در قوانین فعلی آئین دادرسی وجود ندارد اما ماده ی ۲۴-۱۲۵ لایحه را می توانیم تحولی در این زمینه بدانیم این ماده بیان می دارد : « چنانچه بازپرس ، مطالعه یا دسترسی به تمام یا برخی از اوراق پرونده را با محرمانه بودن تحقیقات منافی نداند ، می تواند موارد را جهت مطالعه در اختیار متهم و وکیل او قرار دهد . » اگرچه محدودیت هایی در این ماده برای متهم یا وکیل او جهت مطالعه پرونده وجود دارد اما این ماده می تواند تحولی بزرگ در زمینه ی حقوق دفاعی متهم محسوب شود .
محدودیت موجوددر این ماده این است که اگر قاضی مطالعه یا دسترسی به تمام یا برخی از اوراق پرونده را با محرمانه بودن تحقیقات منافی بداند می تواند پرونده را در اختیار متهم یا وکیل او قرار ندهد که این خود دست قاضی را در جهت انجام سلیقه های شخصی باز گذاشته و حقوق دفاعی متهم را مورد خدشه قرار دهد زیرا اصطلاح محرمانه بودن کلی بوده و هیچ ضابطه ی خاصی در این ماده در اختیار مرجع قضایی قرار نمی دهد .
گفتار سوم: حقوق متهم در قرار ترک تعقیب
بر اساس تبصره ی یک ماده ی ۱۷۷ قانون ائین دادرسی کیفری :« در صورت درخواست مدعی مبنی بر ترک محاکمه ، دادگاه قرار ترک تعقیب صادر خواهد کرد . این امر مانع از طرح شکایت مجدد نمی باشد .» اگرچه در این تبصره از مرجع دادگاه نام برده شده اما به عقیده اکثریت حقوق دانان قرار ترک تعقیب می تواند توسط قضات دادسرا نیز صادر شود زیرا بر اساس ماده ۳ قانون تشکیل دادگاه های عمومی و انقلاب تشکیلات ، حدود صلاحیت ، وظایف و اختیارات دادسرای مذکور که « دادسرای عمومی و انقلاب » نامیده می شود تا زمان تصویب آئین دادرسی مربوطه ، طبق قانون آئین دادرسی دادگاه های عمومی وانقلاب در امور کیفری مصوب ۲۸/۶/۷۸ کمیسیون حقوقی وقضایی مجلس شورای اسلامی … می باشد .
منظور ازقرار ترک تعقیب این است که شاکی می تواند به صورت موقت از شکایت خود صرف نظر کرده و مجددا می تواند در رابطه با همان پرونده شکایت طرح کند . بر اساس قوانین فعلی قرار ترک تعقیب در جرایم خصوصی صادر می شود که با درخواست شاکی صورت می گیرد .
اما در لایحه ی جدید در رابطه با این قرار تحولاتی مشاهده می شود که در راستای حقوق مربوط به متهم می باشد . ماده ی ۱۵-۱۲۲ بیان می دارد . « در جرایم قابل گذشت ، شاکی می تواند در خواست ترک تعقیب کند دراین صورت ، دادستان با موافقت متهم، قرار ترک تعقیب صادر می کند . صدور این قرار مانع از تعقیب مجدد متهم فقط برای یک بار با تقاضای شاکی نیست .»
نکته حائز اهمیت در این ماده عبارت « با موافقت متهم » می باشد . امکان دارد افراد برای متهم کردن یکدیگر اقدام به طرح شکایت بی اساس کنند و در خلال رسیدگی مقدماتی به آن در مرحله ی دادسرا از شکایت خود صرف نظر کرده و تقاضای ترک تعقیب را نمایند که با این اقدام از یک طرف به دیگری اتهام وارد کرده و از طرف دیگر خود را انسانی با گذشت جلوه داده تا از این طریق توانسته باشد بر متهم منت نهد .اما صدور این قرار با موافقت متهم می تواند از اتهامات بی اساس علیه اشخاص جلوگیری کند . زیرا متهم می تواند در صورت بی گناه بودن با عدم موافقت در صدور قرار ترک تعقیب بی گناهی خویش را به اثبات برساند که این می تواند تحولی نوین در زمینه ی حقوق متهم محسوب شود .
مورد جدید در مورد قرار ترک تعقیب در ماده ی ۱۶-۱۲۲ لایحه آمده است .این ماده بیان می دارد :« در جرائم تعزیری یا بازدارنده که مجازات قانونی آن حداکثر تا ۶ ماه حبس ، ۱۰ میلیون ریال جزای نقدی و یا شلاق است ، چنانچه شاکی وجود نداشته یا گذشت کرده باشد ، در صورت فقدان سابقه ی محکومیت موثر کیفری، دادستان می تواند با ملاحظه وضع اجتماعی و سوابق متهم و اوضاع واحوالی که موجب وقوع بزه شده است و در صورت ضرورت با اخذ التزام کتبی از متهم برای رعایت مقررات قانونی ، فقط یک بار از تعقیب متهم خودداری و قرار ترک تعقیب صادر کند . این قرار ظرف ۱۰ روز از تاریخ اطلاع ، قابل اعتراض در دادگاه کیفری مربوط خواهد بود .»
تحول نوین در این ماده صدور قرار ترک تعقیب در جرایم عمومی است زیرا از عبارت« … چنانچه شاکی وجود نداشته یا گذشت کرده باشد …» می توان این مورد را فهمید . شایان ذکر است که صدور این قرار در این ماده نیازی به موافقت متهم ندارد .
گفتار چهارم: حقوق متهم در قرار تعلیق تعقیب:
در قوانین آئین دادرسی فعلی دو ماده راجع به قرار تعلیق تعقیب در دو قانون مختلف وجود دارد .۱- تعلیق تعقیب در ماده ۴۰ مکرر ائین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۵۲ و۲- ماده ۲۲ قانون اصلاح پاره ای از قوانین دادگستری مصوب ۱۳۵۶ .
ماده ۴۰ مکرر آئین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۵۲ بیان میدارد :«در امور جنحه هرگاه متهم اقرار به ارتکاب جرم نماید و این اقرار حسب محتویات پرونده مقرون به واقع باشد ؛ در صورتی که دادستان با ملاحظه ی وضع اجتماعی و سوابق زندگی و روحیه متهم با احراز شرایط زیر تعقیب کیفری او را معلق وپرونده را به دادگاه جنحه ارسال کند : ۱- موضوع اتهام ازجرایم مندرج در باب دوم قانون کیفری عمومی نباشد ۲- متهم سابقه محکومیت موثر نداشته باشد ۳- شاکی خصوصی در میان نبوده یا گذشت کرده باشد .دادگاه جنحه در صورتی که قرار تعلیق تعقیب را تائید نماید ، قرار قطعی در غیر این صورت طبق مقررات به موضوع اتهام رسیدگی خواهد کرد .
تبصره ۱: قرار تعلیق تعقیب در دفتر مخصوص اداره سجل کیفری ثبت می شود و در صورتی که متهم ظرف ۳ سال از تاریخ صدور قرار تعلیق تعقیب مرتکب جنحه با جنایتی شود ، با رعایت تعدد جرم نسبت به اتهام سابق مورد تعقیب قرار خواهد گرفت .
تبصره ۲: در مورد تعدد جرم هرگاه جرایم انتسابی توامان واقع شده باشد مانع اجرای مفاداین ماده نیست و چنانچه یکی از جرایم انتسابی از درجه های جنایی باشد ، دادستان زمانی می تواند قرار تعلیق تعقیب در امر جنحه را صادر نماید که امر جنایی منتهی به صدور قرار منع تعقیب شده باشد .»
ماده ۲۲ قانون اصلاح پاره ای از قوانین دادگستری مصوب ۱۳۵۶ بیان می دارد :« در تمامی اتهامات از درجه جنحه به استثنای جنحه های باب دوم مجازات عمومی ، هرگاه متهم به ارتکاب جرم اقرار نماید ، دادستان راسا می تواند تا اولین جلسه دادرسی با احراز شرایط زیر تعقیب کیفری او را با رعایت تبصره های ۱ و ۲ ماده ۴۰ مکرر قانون تسریع دادرسی و اصلاح قسمتی از قوانین آئین دادرسی کیفری و کیفر عمومی معلق سازد : ۱- اقرار متهم حسب محتویات اوراق پرونده مقرون به واقع باشد۲- متهم سابقه کیفری موثری نداشته باشد ۳- شاکی یا مدعی خصوصی در میان نبوده و یا شکایت خود را مسترد کرده باشد .»
به نظر می رسد ماده ۲۲ قانون اصلاح پاره ای از قوانین دادگستری ، صدر ماده ۴۰ مکرر را نسخ نموده باشد و می توان گفت تبصره های ۱ و ۲ مکرر برای اعمال ماده ۲۲ هنوز به قوت خود باقی است . این سوال مطرح می شود که آیا در حال حاضر ماده ۲۲ قانون مذکور لازم الرعایه می باشد و آیا می توان به آن عمل نمود ؟ می توان چنین گفت اگرچه قانون آئین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور کیفری مصوب ۱۳۷۸ قوانین مغایر را ملغی اعلام نموده ، اما ماده ۲۲ هیچ گونه مغایرتی با قانون مذکور نداشته و می توان گفت فقد عنصر قانونی تعلیق تعقیب جبران شده است همانطور که می دانیم تعلیق تعقیب و تعلیق مجازات دارای افتراق زیادی می باشند و نمی توان تعلیق مجازات را در مرحله دادسرا استفاده نمود . شاید این شبهه به وجود بیاید که تعلیق تعقیب ذکر شده در ماده ۲۲ مربوط به تقسیم بندی خاصی از جرایم می باشد که در قوانین قبل از انقلاب ذکر شده بود و آن تقسیم بندی جرایم به جنایت و جنحه و خلاف می باشد اما در قوانین بعد از انقلاب با بهره گرفتن از منابع جرایم به حدود ، قصاص ، دیات، تعزیرات و بازدارنده ها تقسیم شده اند و نمی توان نهاد تعلیق تعقیب را در حال حاضر استفاده نمود .اما این نمی تواند درست باشد زیرا اختیار تعلیق تعقیب به دادستان در خصوص موارد معینی از جرایم می باشد و در حال حاضر با توجه به تعاریفی که از جرایم وجود دارد تشخیص جرایمی که مشمول عنوان تعلیق تعیقب می باشد امکان پذیر می باشد ،لذا اعمال ماده ۲۲ قانون اصلاح پاره ای از قوانین دادگستری منع قانونی ندارد . نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه نیزدر شماره ۱۶/۵/۱۳۸۲ – ۳۵۷۷/۷ این امر را تائید می نماید .
تمایزی که میان ماده ۴۰ مکرر قانون ائین دادرسی کیفری و ماده ۲۲ قانون اصلاح پاره ای از قوانین دادگستری وجود دارد این است که در ماده۴۰ مقنن نظارت دادگاه را در این مورد بر دادسرا لازم دانسته بود بدین صورت که بعد از صدور قرار تعلیق تعقیب می بایست پرونده جهت تائید قرار به دادگاه ارسال می شد . اما در ماده ۲۲ از این نظارت خبری نیست و تمایز دیگر این دو ماده این است که در ماده۲۲ مهلت زمانی جهت تعلیق تعقیب وجود دارد که در ماده ۴۰ مشاهده نمی شود یعنی بر اساس ماده ۲۲ دادستان تا اولین جلسه دادرسی می توانست تعقیب کیفری متهم را معلق سازد که منظورتا اولین جلسه رسیدگی در دادگاه می باشد که بعد از صدور کیفرخواست دادستان می تواند کیفرخواست را مسترد کند .
تعلیق تعقیب کیفری در لایحه دچار تحول شده است . ماده ۱۷-۱۲۲ بیان می دارد :« در جرایم تعزیری یا بازدارنده که جرم مزبور قابل گذشت نبوده و مجازات قانونی آن حداکثر تا ۳ سال حبس یا جزای نقدی تا ۲۰ میلیون ریال است ، چنانچه شاکی وجود نداشته ، گذشت کرده یا خسارت وارد شده جبران گردیده و یا با موافقت بزه دیده ، ترتیب پرداخت آن در مدت مشخصی داده شده و متهم فاقد سابقه محکومیت موثر کیفری باشد ، دادستان می تواند پس از اخذ موافقت متهم و در صورت ضرورت با اخذ تامین متناسب ، تعقیب وی را از ۶ ماه تا ۲ سال معلق کند . در این صورت ، دادستان متهم را حسب مورد ، مکلف به اجرای برخی از دستورات زیر می کند :
الف: ارائه خدمات به بزه دیده در جهت رفع یا کاهش آثار زیانبار مادی یا معنوی ناشی از جرم با رضایت بزه دیده ؛
ب:ترک اعتیاداز طریق مراجعه به پزشک ، درمانگاه، بیمارستان و یا به هر طریق دیگر ، حداکثر ظرف ۶ ماه؛
ج: خودداری از اشتغال به کار یا حرفه معین ، حداکثر به مدت ۱ سال ؛
د: خودداری از رفت و آمد به محل یا مکان معین ، حداکثر به مدت ۱ سال ؛
ه: معرفی خود در زمان های معین به شخص یا مقامی که دادستان تعیین می کند ، حداکثر به مدت ۱ سال ؛
و: انجام دادن کار در ایام یا ساعات معین در موسسات عمومی یا عام المنفعه ای که دادستان معین می کند ، حداکثر به مدت ۱ سال ؛
ز: شرکت در کلاس ها یا جلسات آموزشی ، فرهنگی و حرفه ای در ایام و ساعات معین حداکثر به مدت ۱ سال ؛
ح: عدم اقدام به رانندگی با وسایل نقلیه موتوری و تحویل دادن گواهی نامه ، حداکثر به مدت ۱ سال ؛
ط: عد م حمل سلاح دارای مجوز یا استفاده از آن ، حداکثر به مدت ۱ سال ؛
ی: عدم ارتباط و ملاقات با شرکای جرم و بزه دیده که توسط دادستان تعیین می شود ، حداکثر به مدت معین؛
ک: ممنوعیت خروج از کشور و تحویل دادن گذرنامه و اعلام مراتب به مراجع مربوط ، حداکثر به مدت ۶ماه؛
تبصره ۱: چنانچه مجازات های مندرج در این ماده و ماده ( ۱۶-۱۲۲) این قانون ، توام با حبس باشد مجازات حبس ، ملاک عمل خواهد بود .
تبصره ۲: در صورتی که متهم در مدت تعلیق ، مرتکب جرمی از همان نوع که تعقیب آن معلق شده یا جرمی که مجازات آن شدید تر است ، بشود و یا دستورات دادستان را اجرا نکند ، قرار تعلیق لغو و با رعایت مقررات مربوط به تعدد ، تعقیب به عمل می آید و مدتی که تعقیب معلق بوده است ، جزو مدت مرور زمان محسوب نمی شود .مرجع صادر کننده قرار مکلف است به مفاد این تبصره در قرار صادر شده تصریح کند .
تبصره ۳: قرار تعلیق تعقیب ، ظرف ۱۰ روز پس از ابلاغ ، قابل اعتراض دردادگاه کیفری مربوط است .
تبصره ۴: هرگاه در مدت قرار تعلیق تعقیب معلوم شود که متهم دارای سابقه محکومیت کیفری موثر بوده ، قرار مزبور بلافاصله به وسیله مرجع صادر کننده لغو و تعقیب از سر گرفته می شود .مدتی که تعقیب معلق بوده است ، جزو مدت مرور زمان محسوب نمی شود .
تبصره ۵: بازپرس می تواند اعمال مقررات این ماده را از دادستان درخواست کند .
تبصره ۶: در مواردی که پرونده به طور مستقیم در دادگاه مطرح می شود ، دادگاه می تواند مقررات این ماده را اعمال کند .
تبصره۷: قرار تعلیق تعقیب در دفتر مخصوصی در اداره سجل کیفری ثبت می شود و در صورتی که متهم در مدت مقررترتیبات مندرج در قرار را رعایت ننماید ، تعلیق لغو می گردد »
نوع تعلیقی که در ماده ۱۷-۱۲۲ لایحه آمده است تعلیق مراقبتی است و این ماده دادستان را مکلف نموده است تا متهم را موظف به اجرای دستوراتی کند .
تحول اساسی در این ماده آن است که تعلیق تعقیب متهم منوط به رضایت و موافقت وی شده است که این خود یکی از حقوق متهم در صدور این قرار است .
مورد دیگر مربوط به قابلیت اعترض آن می باشد که ظرف مدت ۱۰ روز ، قابل اعترض در دادگاه کیفری است . نکته حائز اهمیت در این ماده این است که در مورد جرایمی که مستقیما در دادگاه مطرح می شوند نیز تعلیق تعقیب جاری است که می تواند شبهه مربوط به تعلیق تعقیب در این جرایم را بر طرف کند .
مورد دیگر مربوط به دایره شمول این قرار در جرایم می باشد که کلیه جرایم تعزیری و بازدارنده که غیر قابل گذشت بوده و مجازات قانونی آن تا سه سال حبس یا جزای نقدی تا ۲۰ میلیون ریال است را شامل می شود زیرا بزرگترین حوزه از جرایم در قانون مجازات کشور جرایم تعزیری و بازدارنده می باشد .
گفتار پنجم: استفاده از برنامه های ترمیمی:
عدالت ترمیمی الگوی نوظهور و در عین حال کهن و ریشه دار از عدالت در امور کیفری است که از ربع آخر قرن بیستم تجدید حیات یافته و اکنون نه تنها در قلمرو سیاست گذاری جنایی ملی بلکه در قلمرو بین المللی نیز مورد استقبال قرار گرفته است . در این پارادایم جدید در مقابل عدالت کیفری سنتی ، اصول ،ارزش ها ، برنامه ها و روش های جدیدی که اصولا مبتنی بر احیای حقوق بزه دیده و ایجاد زمینه مشارکت فعال وی و جامعه در فرایند اجرای عدالت در امور کیفری است به نسبت مورد توجه قرار گرفته است . ^[۷۹] قابل ذکر است برخی از نویسندگان به جای عدالت ترمیمی از اصطلاح « عدالت جامعه محلی » استفاده می کنند .
نظام عدالت کیفری سنتی با محدودیت ها و تنگناهای عمده ای روبروست که تقاضا برای اصلاح و تغییر آن را افزایش داده است . در قلمرو ملی و بین المللی ، این نظام با انتقادها و ایرادهای اساسی مواجه است . افزایش ناامنی و وقوع انواع مختلفی از جرایم شدید – مانند خرید و فروش انسان ، تجارت غیر قانونی مواد مخدر ، تروریسم و ارتکاب جرایم خشونت آمیز – انتظارهای فزاینده ای برای حفظ نظم و امنیت و کاهش وقوع بزه بوجود آمده است . در عین حال نظام عدالت کیفری سنتی از جهات دیگر نیز در معرض انتقاد است ؛ جهات و دلایلی از قبیل فساد و عدم سلامت ارکان مختلف این نظام ، عدم دسترسی کافی و برابر هم به آن ، دخالت مراجع سیاسی در اجرا یا عدم اجرای عدالت کیفری ، ناکارآیی آن نظام، عدم حمایت شایسته از بزه دیدگان و گروه های آسیب پذیر در مقابل بزه ، و بطور کلی ظرفیت محدود این نظام برای پاسخ گویی به نیازها و ضرورت های ناشی از وقوع بزه و اجرای عدالت در امور کیفری . ^[۸۰]
اگرچه از ظهور و احیای عدالت ترمیمی تنها حدود ۲۵ سال می گذرد ، لیکن در حال حاضر در حدود ۱۰۰کشور جهان به نحوی از انحاء به اجرای آموزه های ترمیمی در حل و فصل اختلافات کیفری روی آورده اند . عدالت ترمیمی با مجموعه ای از اصول ، مفاهیم و روش ها و نیز با ارائه و تبیین متفاوت نقش ها ، نیازها و مسئولیت های سهامداران اجرای عدالت در امور کیفری ، به عنوان رقیب عدالت کیفری سنتی مطرح شده است . همگونی و سازگاری آموزه های ترمیمی و قابلیت انعطاف و احترام آن به ارزش ها و مفاهیم و دریافت های بومی – مذهبی ، فرهنگی ، اجتماعی از عدالت در امور کیفری ، زمینه پذیرش آن را در قلمروهای بین المللی ، منطقه ای و ملی بیش از پیش فراهم کرده است . ^[۸۱]
اصول کلی و اساسی ناظر به مبانی نظری عدالت ترمیمی به قرار زیر است :
جرم (قبل ازهرچیز ) تعدی و تجاوز به روابط میان مردم است نه صرفا اقدامی علیه دولت . ارتکاب جرم منجر به ایراد ضرر وزیان به بزه دیده ، اجتماع و بزهکار می شود و آنها باید به صورت فعال در فرایندهای اجرای عدالت مشارکت داده شوند .

۳-در رهن عین مرهونه متعلق به راهن بوده و مرتهن دارای حق وثیقه بر آن است بدین جهت منافع و نمائات مدت قرض، تابع عین مرهونه و از آن راهن است و در معاملات با حق استرداد عین مورد معامله در ظاهر به مالکیت انتقال گیرنده در می آید و بدین جهت، منافع آن در مدت حق استرداد تابع عین و متعلق به انتقال گیرنده است.
۴-در رهن در صورتی که در زمان عقد خسارت تاخیر تادیه برای پس از انقضای مدت معین نشده باشد مدیون ملزم به خسارت تاخیر تادیه نمی شود مگر اینکه بستانکار طلب خود را بوسیله دادخواست یا اظهارنامه مطالبه کرده باشد ولی در مورد معاملات با حق استرداد خسارت تاخیر تادیه از تاریخ انقضای مدت محسوب می شود^[۱۴۵] خسارت تاخیر تادیه طبق نظر شورای نگهبان و مجمع تشخیص مصلحت نظام در خصوص بانکها جائز می باشد و در مورد اشخاص و دیگران قابل لحاظ نیست.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

بند دوم : خصوصیت اسناد وثیقهای
کلیه معاملات فوق‌الذکر تحت یک عنوان کلی «معاملات وثیقه‌ای» شناخته می‌شود که مهم‌ترین خصوصیت آن عبارت است از:
الف ـ در معاملات وثیقه‌ای، مالک مال، آن را ضمن عقدی به وثیقه می‌دهد خواه بیع شرط باشد یا رهن یا هر عقد دیگر.
ب ـ مال مورد وثیقه به‌موجب این عقد از مالکیت مالک اولیه خارج نمی‌شود به همین دلیل، قانونگذار در ماده ۳۳ ق.ث. حق تقاضای ثبت را به انتقال‌دهنده داده است
بند سوم : ترتیب اجرا در اسناد دارای وثیقه
ترتیب اجرای اسناد وثیقه مربوط به اموال منقول و غیرمنقول طبق مقررات مندرج در ماده ۳۴ اصلاحی ق.ث و آ.ا.م.ا.ر است که ذیلاً در ۹ بند تشریح می‌گردد؛
الف : صدور اجرائیه
در کلیه معاملات با‌حق‌استرداد، شرطی و رهنی، بستانکار در صورت عدم پرداخت بدهی از طرف بدهکار در موعد مقرر در سند، می‌تواند وصول طلب خود را توسط دفترخانه تنظیم‌کننده سند درخواست نماید. درخواست اجرای سند باید حاوی نکات مذکور در موارد ۳و۴ آ.ا.م.ا.ر باشد.
الف- دفترخانه به تقاضای بستانکار برای وصول مطالبات قانونی وی اجرائیه صادر و به اداره ثبت ارسال می‌کند.
ب- بدهکار از تاریخ ابلاغ اجرائیه ۱۰روز مهلت دارد تا نسبت به پرداخت بدهی اقدام نماید^[۱۴۶].
در‌صورتی که بدهکار ظرف مهلت مقرر نسبت به پرداخت بدهی خود اقدام نکند، اداره ثبت بنا به تقاضای بستانکار یا بدهکار مورد معامله را ارزیابی و پس از قطعیت ارزیابی حداکثر ظرف مدت دو ماه از تاریخ قطعیت، نسبت به مزایده مال اقدام می کند.
درماده۳۴ اصلاحی جدید و آیین‌نامه اجرایی آن، نسبت به ماده۳۴ سابق تفاوت‌های زیر مشهود است:
۱ ـ درماده۳۴ اصلاحی جدید، ترتیب اجرای اسناد وثیقه راجع به اموال منقول وغیر‌منقول یکسان است.
۲ ـ مواعد ۴ ماه و ۸ ماه مقرر در ماده۳۴ سابق به ۱۰ روز کاهش یافته است.
۳ ـ حراج مورد وثیقه منتفی گردیده و وثیقه پس از ارزیابی و قطعیت آن از طریق مزایده به فروش گذارده می‌شود.
۴ ـ مبنای مزایده، بهای ارزیابی مورد وثیقه است که در صورت انقضای یکسال از تاریخ قطعیت ارزیابی مال غیر‌منقول و تا قبل از تنظیم صورت‌مجلس مزایده به درخواست هر یک از طرفین ارزیابی قابل تجدید خواهد بود. (ماده ۳۴ اصلاحی و تبصره ۲ ماده ۱۰۱ آ.ا.م.ا.ر )
۵ ـ پس از آنکه مطالبات قانونی بستانکار و هزینه‌های اجرایی از محل فروش مورد‌وثیقه وصول گردید، چنانچه مازادی باشد به متعهد مسترد می‌گردد. (ماده۱۲۶ آ.ا.م.ا.ر)
۶ ـدر صورتی‌که بستانکار قادر به استرداد مازاد بر طلب خود نباشد، در صورت تقاضا، به نسبت طلب، از مال مورد مزایده به وی واگذار می‌گردد. (تبصره ماده ۱۲۶ آ.ا.م.ا.ر )
۷ ـ در مواردی که وثیقه تکافوی طلب بستانکار را ننماید، او می‌تواند برای وصول مانده‌ی‌طلب خود به سایر اموال متعهد رجوع نماید. (قسمت اخیر ماده ۱۱۶ آ.ا.م.ا.ر)
۸ ـ مقررات فوق در مواردی هم که مال یا ملکی وثیقه دین یا انجام تعهد یا ضمانتی قرار‌داده شود و عنوان رهن و معاملات با‌حق‌استرداد را نداشته باشد هم مجری خواهد بود. (تبصره یک ماده ۳۴ اصلاحی ق.ث و ماده ۱۰۵ آ.ا.م.ا.ر)
ب: ارزیابی
هرگاه متعهد ظرف مدت ۱۰ روز از تاریخ ابلاغ اجرائیه نسبت به پرداخت بدهی خود اقدام ننماید، اداره ثبت بنا به درخواست و معرفی هر یک از طرفین معامله (متعهد یا متعهد‌ٌله) نسبت به ارزیابی مورد وثیقه اقدام می کند. چنانچه معرفی‌کننده به مبلغ ارزیابی معترض باشد فقط می‌تواند ضمن امضای صورت‌مجلس اعتراض نماید و اگر طرف مقابل هم حاضر و به ارزیابی معترض باشد مکلف است به همین‌نحو عمل نماید. در این‌صورت، معترض باید حداکثر ظرف سه روز به اجرا مراجعه و با اطلاع از میزان دستمزد کارشناس، آن را پرداخت و قبض آن را به اجرا تسلیم و رسید دریافت نماید.
در صورت عدم حضور هر یک از طرفین معامله، مراتب ارزیابی حداکثر ظرف ۳ روز از طرف اجرای ثبت به آنان که حاضر نبودند، ابلاغ می‌شود. در این حالت، میزان دستمزد کارشناس مجدد نیز در اخطار قید می‌گردد تا چنانچه مخاطب به ارزیابی معترض باشد ظرف ۵ روز از تاریخ ابلاغ، اعتراض خود را با پیوست کردن قبض سپرده دستمزد کارشناس مجدد، به اجرا تسلیم نماید.
در موارد فوق که به ارزیابی اعتراض می‌شود, رئیس ثبت محل به قید قرعه از بین سه نفر کارشناس رسمی، یکنفررا انتخاب و مراتب را به طرفین وکارشناس منتخب ابلاغ می کند و با تعیین مهلت مناسب به کارشناس اخطارمی‌کندکه اظهار‌نظرنماید. نظریه کارشناس مجدد، درهرحال، قطعی وغیر‌قابل اعتراض است.
چنانچه به ترتیب فوق اعتراضی نرسد ارزیابی قطعی است. (مواد ۹۸ ـ ۱۰۱ و ۱۰۲ آ.ا.م.ا.ر)
به عبارت دیگر؛
الف: طرفین معامله در زمان ارزیابی مورد وثیقه حاضر باشند و اعتراض ننماید. در این صورت، ارزیابی قطعیت یافته و پس از آن اعتراض مسموع نخواهد بود. (ماده ۹۸ آ.ا.م.ا.ر)
ب: معترض که ضمن امضای صورت‌مجلس به ارزیابی اعتراض نموده، ظرف مدت ۳‌روز مقرر به اجرا مراجعه نکرده و یا در صورت مراجعه، دستمزد کارشناس مجدد را واریز ننموده باشد. در این صورت نیز ارزیابی اولیه قطعی خواهد بود^[۱۴۷].
ج: طرفین یا هر یک از آنها در زمان ارزیابی حاضر نبوده و نتیجه ارزیابی به آنها ابلاغ شود. در این‌صورت، چنانچه معترض ظرف مدت ۵ روز از تاریخ ابلاغ, کتباً و با واریز هزینه کارشناس مجدد اعتراض ننماید, ارزیابی قطعیت یافته و عملیات اجرایی ادامه می‌یابد. (ماده ۱۰۱ آ.ا.م.ا.ر)
د: با اعتراض طرفین یا یکی از آنها کارشناس مجدد به قید قرعه از طرف رئیس ثبت انتخاب و نسبت به ارزیابی مورد وثیقه اقدام می کند. در این صورت، نتیجه ارزیابی مجدد قطعی و غیر‌قابل اعتراض می‌باشد.(ماده ۱۰۲ آ.ا.م.ا.ر)
*نکات:
۱ ـ در صورتی که یکسال از قطعیت ارزیابی مال غیر‌منقول (مورد وثیقه یا مورد بازداشت) گذشته باشد، به درخواست هر یک از طرفین تا قبل از تنظیم صورت‌مجلس مزایده، ارزیابی تجدید می‌گردد.(تبصره ۲ ماده ۱۰۱ آ.ا.م.ا.ر)
مفاد تبصره فوق از نوآوری‌های آیین‌نامه اجرا است که با توجه به نوسان شدید قیمت‌ها در اموال غیرمنقول, جهت حفظ حقوق طرفین پیش‌بینی گردیده است.
۲ ـ طبق بند ”ر“ ماده یک آیین‌نامه اجرا کارشناس رسمی کسی است که به مناسبت خبره بودن در فنی می‌تواند در مسایل مربوط به فن خود به عنوان صاحب‌نظر اظهار‌نظر کند و از مراجع ذی‌صلاح پروانه برای این کار را داشته باشد. بر‌این‌اساس ادارات ثبت در ارزیابی اموال باید از کارشناس رسمی دادگستری و نیز کارشناسان موضوع ماده ۱۸۷ قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مصوب ۱۳۷۹ استفاده نماید.
۳ ـ با توجه به مفاد بند ”ر“ فوق‌الذکر ادارات ثبت در انتخاب ارزیاب مکلف‌اند با توجه به نوع مال مورد ارزیابی از کارشناس متخصص در همان موضوع استفاده نمایند. در غیر‌این‌صورت, ارزیابی به‌دلیل عدم تخصص کارشناس مربوطه فاقد اعتبار خواهد بود.
۴ ـ دستمزد ارزیابی با در نظر گرفتن درجه علمی و تجربه کارشناس یا خبره محلی، محل ارزیابی، نوع مال ارزیابی‌شده و میزان کار توسط رئیس ثبت محل تعیین می‌گردد.
ج: مزایده
مزایده: صورت خاصی از فروش مال که خریداران با هم رقابت کرده و هریک قیمتی بیش از آنچه که ابتدا به بایع عرضه شده عرضه می نمایند ثمن آخرین قیمتی که عرضه شده و چون قیمت معینی که از طرف بایعی ماخذ و مبداء شروع مزایده و رقابت است رکن مزایده است^[۱۴۸].
همچین مزایده برابر آئین نامه اجرای ثبت عبارت است از صورت خاصی از فروش مال است که از منبع ارزیابی مال شروع شده و به پیشنهاد کننده بالاترین قیمت واگذار می شود.^[۱۴۹]
برابر ماده ۳۴ اصلاحی جدید در اجرای اسناد وثیقه تمامی مورد معامله ارزیابی و پس از قطعیت بهای آن حداکثر ظرف مدت ۲ ماه از تاریخ قطعیت، از طریق مزایده به فروش می‌رسد. ابراء ذمه مدیون نسبت به خسارت یا قسمتی از اصل نیز مانع از ارزیابی و مزایده تمام مورد وثیقه نخواهد بود. در این‌حالت، چنانچه مورد وثیقه به دلیل عدم‌وجود خریدار به بستانکار واگذار شود مبلغ ابراء‌شده به مدیون مستردد می‌گردد. (ماده ۳۸ آ.ا.م.ا.ر)
قبل از برگزاری مزایده، اداره ثبت مکلف است پس از قطعیت بهای ارزیابی، آگهی مزایده مربوط به مال مورد وثیقه (اعم از منقول یا غیر‌منقول) را با رعایت مواد ۱۲۱ الی ۱۲۴ آ.ا.م.ا.ر تهیه و نسبت به انتشار آن در یک نوبت در روزنامه کثیر‌الانتشار محل یا نزدیک‌ترین به محل اقدام کند و علاوه بر آن آگهی الصاقی نیز تهیه و به محل وقوع ملک، محل مزایده, ابنیه عمومی از قبیل شهرداری, بخشداری, فرمانداری, نیروی انتظامی, دادگستری و ثبت اسناد محل الصاق نماید. فاصله انتشار آگهی مزایده تا روز مزایده نباید از ۱۵ روز کمتر باشد.
مزایده با حضور رئیس اداره یا مسؤول اجرا, متصدی مزایده و نماینده دادستان در یک جلسه از ساعت ۹ الی ۱۲ برگزار و شرکت در آن برای عموم آزاد است. در مزایده اموال منقول، مأمور اجرای مربوطه به جای مسؤول اجرا یا رئیس اداره شرکت می کند.
در صورتی که مورد وثیقه از طریق مزایده به‌فروش رود, پس از پرداخت مطالبات بستانکار و هزینه‌های اجرایی, چنانچه مازاد داشته باشد، به مدیون مستردد می‌گردد. در این حالت، اگر برنده مزایده نسبت به پرداخت بدهی‌های مربوط به مورد مزایده موضوع فراز ۶ بند ”الف“ ماده ۱۲۱ آ.ا.م.ا.ر اقدام نموده باشد, می‌تواند وجوه پرداختی را از محل مازاد مذکور مسترد نماید.
چنانچه مورد وثیقه در جلسه مزایده خریدار پیدا نکند مال با دریافت حق‌الاجرا و حق مزایده به قیمتی که مزایده از آن شروع می‌شود به بستانکار واگذار شده و اگر مازاد بر طلب داشته باشد از بستانکار وصول می‌گردد. در این مورد نیز کلیه هزینه‌های موضوع فراز ۶ بند ”الف“ ماده ۱۲۱ فوق جزو مطالبات بستانکار محسوب و به موجب همان اجرائیه قابل وصول خواهد بود. (مواد ۱۲۵ ـ ۱۲۲ ـ ۱۲۹ آ.ا.م.ا.ر )
در صورتی که بستانکار قادر به استرداد مازاد بر طلب خود نباشد، به درخواست وی، نسبت به طلب، از مال مورد وثیقه به وی واگذار می‌گردد. (تبصره ماده ۱۲۶ آ.ا.م.ا.ر )^[۱۵۰]

۲-۱-۸- نظریه ادوار زندگی^[۱۴]

صاحب‌نظرانی که در مورد خانواده صحبت می‌کنند، به‌عنوان رهیافتی مهم مطالعه «دوره زندگی» افراد را مدنظر قرارمی‌دهند. این مطالعه چگونگی تغییر و تحولاتی که در مسیر زندگی شخصی رخ می‌دهد، رویدادهایی چون ازدواج، بچه‌دارشدن، فوت والدین و مانند این‌ها را دربرمی‌گیرد. کوئن^[۱۵]سیر زندگی را «مانند مسافرت با اتوبوس می‌داند که طی مسیر مسافرانی به آن سوار یا پیاده می‌شوند… و البته ‌این مراحل ثابت نیست». مورگان نیز از جایگزینی مفهوم «دوره زندگی» به جای «چرخه زندگی» حمایت می‌کند، زیرا این مفهوم بیانگر فاصله گرفتن جدی از «الگوی چرخه زندگی است که در برگیرنده سلسله مراحلی نسبتا ثابت است». به زعم وی مفهوم «دوره زندگی» به نحو مناسب‌تری پیوند بین تغییر در خانواده را با تغییرات فردی نشان می‌دهد. در بررسی‌ها هم بر استفاده از مفهوم دوره زندگی به جای چرخه زندگی تاکید بیشتری می‌شود.
به نظر می‌رسد این مراحل الزاما بر مراحل زیستی رشد و تحول انسان متکی نیستند و می‌تواند در مراحل مختلف زندگی انسان متفاوت باشد. یعنی‌ افرادی که نقش‌های گوناگونی را تجربه کرده‌ و حوادث متفاوتی را گذرانده‌‌اند، احتمالا مراحل متفاوتی را نیز از سر می‌گذرانند (مادران و زنانی که توانایی فرزندآوری ندارند، مطلقه‌اند و یا داغدیده هستند، از این دسته‌اند).
دیوید کرتزر^[۱۶]از صاحبنظرانی است که با طرح رویکرد دوره زندگی، بر این باور است که تاکید بر چرخه خانوادگی در مطالعات سبب می‌شود تا با تمرکز بر چگونگی تغییرات در واحد خانواده در طی زمان، وقایعی که بر افراد می‌گذرد، نادیده گرفته ‌شود .اغلب کارشناسان توسعه و صاحبنظران علوم اجتماعی از تاثیر تغییرات اجتماعی در جامعه و در زندگی افراد فارغ از جنسیت و سن میگویند؛ او بر این باور است که این مسئله گمراه کننده‌ است چرا که برخی از تغییرات ممکن است پیامدهای مثبتی برای افراد یک جنسیت و در یک مرحله خاص از دوره زندگی خود و پیامدهای منفی برای کسانی که از جنسیت دیگر و در مراحل دیگری از دوران زندگی هستند، داشته ‌باشد. به زعم کرتزر یکی از مزایای عمده‌ی این رویکرد درک پیامد تغییرات اجتماعی در مراحل مختلف زندگی فرد است، از سوی دیگر این رویکرد نه تنها جزئیات غنی‌تری از دوره های زندگی مردم در اختیار محقق قرار می‌دهد، بلکه اجازه می‌دهد مردم خود به تفسیر زندگی و وقایعی که آن‌ها را تحت تاثیر قرار داده ‌است، بپردازند. به زعم وی یکی از تحولات عمده در تحقیقات علوم اجتماعی از بیش از دو دهه پیش، تغییر مکان از روش‌های ایستا به سمت روش‌های پویا و چشم اندازگونه‌ای است که می‌تواند نور را در جریان واقعی زندگی افراد بتاباند (مینویی فر، ۱۳۸۹: ۶۷).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

زنان هم مثل مردان در پروسه رشدشان از نوزادی به نوباوگی و از کودکی به نوجوانی و جوانی و در نهایت میانسالی و پیری رسیده که در این جریان تجربیات فراوانی به‌ دست آورده و رفتارهای متناسب با شرایط اجتماعی دارند؛ به بیان دیگر هر چه سن بالاتر می‌ رود فرایند اجتماعی شدن اعم از جامعه‌‌پذیری و فرهنگ ‌پذیری در زنان نیز رشد می‌کند و طبیعتا هوش او نیز تقویت می‌شود و همین موضوع باعث برتری برخی زنان نسبت به مردان می‌شود.
زندگی مجموعه‌ای از دوره‌های انتقالی است که هر دوره یا مرحله پلی است بین دو دوره متفاوت از زندگی. در این دوران انتقالی فرایند تغییر و تحول با پایان یافتن یک مرحله و آغاز شدن مرحله‌ی دیگر دیده می‌شود، هر تغییر و ورود به مرحله جدید با خود نقش‌ها، وظایف و خطرات و آسیب‌های خاصی را به همراه دارد. دوره‌های عقلانی، هیجانی که خود از دوران کودکی تا سال‌های بازنشستگی به عنوان عضوی از خانواده می‌گذراند، چرخه زندگی خانواده نامیده می‌شود. در هر مرحله فرد با چالش‌هایی در زندگی خانوادگی‌اش مواجه می‌شود که باعث می‌شود تا مهارت‌های جدیدی را کسب کند یا رشد دهد. گسترش و رشد این مهارت‌ها به فرد کمک می کند تا بر تغییراتی که هر خانواده (سنتی و غیرسنتی) با آن روبه‌رو خواهد شد، مؤثر باشد. گذر از مرحله تجرد به مرحله تأهل، گذر از دهه سوم زندگی به دهه چهارم و… همه و همه دوران‌های انتقالی هستند. در طول زندگی، این مجموعه از دوران‌های انتقالی برای تبدیل به بحران از امکان بالقوه برخوردارند. وقوع بسیاری از وقایع در زندگی شخص به راحتی قابل پیش‌بینی بوده و شخص باید خود را برای رویارویی با آن‌ها آماده کند. دوران‌های انتقالی ممکن است تدریجی و ناگهانی باشند است تأثیری مثبت یا منفی بر زندگی اشخاص برجای گذارند. با وجود این با توجه به شخصیت افراد دوره‌های انتقالی، بالقوه امکان تبدیل به بحران را دارند. در این دوران تغییر و انتقال، شخص، باید نحوه نگرش و عملکرد خود را نسبت به الگوهای قدیمی خویش در زندگی تغییر دهد و برای زندگی در بحبوحه تغییرات برنامه‌هایی را طرح ریزی نموده و به الگوهای نوینی دست یابد (ابراهیمی، ۱۳۸۴: ۳۳).
انتقال، تغییراتی از یک مرحله خانوادگی به مرحله دیگر است و رشد خانواده حاصل انتقال از مراحل مختلف است. خانواده در انتقال به مراحل مختلف رشد خود ممکن است از روش‌های مختلفی پیروی کند. به فرض، در هر زمان یک زوج متأهل ممکن است با هم بمانند یا از هم جدا شوند، ممکن است یکی از طرفین بمیرد یا ممکن است فرزندی داشته باشد. هریک از وقایع محتمل ممکن است خانواده را به مجموعه جدیدی از انتقالات جایگزین ممکن منتقل کند. این مرحله در طی زمان و به شکل درختی با شاخه‌های زیاد به نظرخواهد آمد، راهی که هر خانواده انتخاب می‌کند، مجموعه‌ای از شاخه‌ها خواهد بود. 
به گمان طرفداران نظریه رشد خانواده، گذر و انتقال از مراحل رشد به تکالیف و وظایف رشدی که درخط سیر زندگی افراد و خانواده‌ها به وجود می‌آید، مربوط است. به نظر می‌رسد دستیابی موفقیت‌آمیز به ‌این وظایف موجب موفقیت در کارها و وظایف مراحل بعدی رشد می‌شود.
مفهوم اصلی چرخه زندگی خانوادگی، دلالتی ضمنی برای «چرخه‌ای بودن» زندگی خانوادگی دارد؛ اما این مفهوم، مفهومی نیست که نظریه‌پردازان خط سیر زندگی می‌خواستند منتقل کنند، بلکه رشد به عنوان فرایند، بیشتر شبیه خط سیری است که در آن رخدادها و وقایع جاری تحت نظر رخدادهای گذشته هستند، اما پایان غایت شناسانه‌ای «فرجام‌گرایانه» برای فرآیندی که آن را در چرخه کامل قراردهد، وجود ندارد.
وقتی از چرخه زندگی خانوادگی سخن به میان می‌آید، منظور خانواده‌ای است که در آن زن و شوهر ازدواج کرده‌اند، بچه دارند و ازدواجشان پایدار باقی می‌ماند؛ این چرخه به صورت دوره‌ها و مراحل مشخصی جریان می‌یابد. براساس این الگو چرخه خانواده با زن و شوهر موجودیت پیدا می‌کند و همراه با اضافه شدن اعضای جدید، ایفای نقش‌های تازه و گسترش روابط متقابل پیچیده‌تر می‌شود. بعد خانواده در مدت کوتاهی ثبات می‌یابد، سپس فرزندان بزرگ شده و خانواده را ترک می‌کنند. در نهایت چرخه زندگی به مرحله زن و شوهر برمی‌گردد و با مرگ همسران پایان می‌پذیرد.
به زعم مارتین سگالن چرخه زندگی خانوادگی می‌تواند بر مبنایی سه وجهی بنا شود که عبارتند از: تعداد مواضع درون گروه خانگی(پدر- مادر- کودک خردسال - تعداد فرزندان)، توزیع سنی مربوطه و دگرگونی در نقش‌ها. چارچوب پیشنهادی برای تشخیص چرخه زندگی خانوادگی که به‌ واسطه ‌ایفای نقش‌های گوناگون در آن شکل می‌گیرد، بدین صورت خواهد بود:
۱- زوج جوان بدون فرزند؛
۲- زوج جوان با فرزندانی تا سن سه سالگی؛
۳- گروه خانگی با فرزندانی در سنین مدرسه؛
۴- گروه خانگی با فرزندانی نوجوان؛
۵- گروه خانگی با یک فرزند جوان بالغ؛
۶- گروه خانگی در حال کمک دادن به فرزندان برای جای گرفتن در مسیر زندگی تا زمانی که آخرین فرزند نیز به‌ این وضعیت دست می‌یابد؛
۸- گروه خانگی «پس از- والدینی» یعنی در حد فاصل بین زمانی که کوچکترین فرزند خانه را ترک می‌گوید تا بازنشستگی پدر؛
۹- گروه خانگی سالمند پس از بازنشستگی پدر.
این چارچوب تحلیلی نشان‌دهنده انتقال از یک مرحله به مرحله‌ای دیگر است، مراحلی که مقاطع بحرانی در طول چرخه تلقی می‌شوند. نقش‌هایی که این انگاره برای والدین ایجاب می‌کند مستلزم جرح و تعدیل آن‌ها از یک دوره به دوره‌ی بعد و انطباق دوباره اهداف و ابزار تحقق آن‌ها برمبنای سن فرزندان و مرحله موردنظر است (سگالن،۱۳۸۰: ۲۱۰-۲۰۹).
اعزازی معتقد است که هر خانواده در طول عمر خود از مراحل مختلفی گذر می‌کند که به اصطلاح مراحل عمر خانواده نامیده می‌شود. به زعم اعزازی عمر یک خانواده هسته‌ای حدود ۵۵-۵۰ سال است اعزازی این چرخه را در مراحل زیر گروه‌بندی کرده‌است:
مرحله اول شکل‌گیری و سن ازدواج است، مرحله دوم گسترش و گسترش کامل است؛ به‌این معنا که اولین فرزند معمولا دو تا سه سال پس از ازدواج بدنیا می‌آید و یا تولد او دومین مرحله‌ی عمر خانواده شروع می‌شود و زن و شوهر به پدر و مادر تبدیل می‌شوند. با تولد آخرین فرزند خانواده گسترش کامل مییابد که به آن «مرحله مادری فعال» نیز می‌گویند؛ زیرا زن جوان در تمام طول شبانه‌روز به شدت مشغول کار و فعالیت برای فرزندان است. در واقع در این مرحله او بیشتر یک مادر است تا یک همسر و شدت فشار در این مرحله چه برای زن خانه‌دار و چه زن شاغل- خانه‌دار بسیار زیاد است. مرحله بعدی انقباض و انقباض کامل است و با رسیدن سن آخرین فرزند به نوجوانی یعنی حدود ۱۴-۱۳سالگی از شدت فشار کار و مسئولیت وی کاسته می‌شود. با ورود به مرحله انقباض با توجه به امید به زندگی در جوامع مختلف معمولا زن و شوهر میانسال حدودا ۲۰ تا ۲۵سال به تنهایی دور از فرزندان با یکدیگر زندگی می‌کنند و با مرگ یکی از آن‌ها خانواده دچار انقباض کامل می‌شود و به مرحله پایانی خود یعنی انحلال می‌رسد.
با توجه به‌این مراحل، سن ازدواج زن و مرد، سن تولد اولین فرزند، ترتیب و فاصله زایمان‌ها، سطح تحصیلات فرزندان به معنای خروج آن‌ها از خانواده و امید زندگی زن و مرد در جامعه را می‌توان به دست آورد. از دید جامعه‌شناسی تغییراتی که در نقش اعضای خانواده در مراحل مختلف به‌ وجود می‌آید، مهم است. با توجه به مراحل عمر خانواده نقش زن و مرد و وظایفی که هریک برعهده می‌گیرند در طول زمان تفاوت پیدا می‌کند، تغییر در نقش‌ها و وظایف باعث ایجاد مسایلی می‌شود که ضروری است به آن پرداخته شود (اعزازی، ۱۳۸۲: ۱۰۷- ۱۱۰).

۲-۲- چهارچوب نظری

چهارچوب نظری
همان‌گونه که در بحث‌های نظری نیز گفته‌شد، به زعم وبر یک فاعل منفرد (یا گروهی که بشود آن را به عنوان یک فرد بشمار آورد) برای تحقق هدفی که برای خود درنظرگرفته‌است وسایل مناسب را انتخاب می‌کند. دستیابی به هدف یا موفقیت به معنی به‌وجود آوردن حالتی است در جهان که هدف موردنظر را برآورده سازد تا جایی که موفقیت بازیگر به رفتار فاعل دیگری وابسته‌است، او باید ابزارهایی در اختیار داشته باشد که دیگری را به رفتار دلخواه وادار نماید.
بوردیو از چهار نوع سرمایه نام می‌برد: در نزد بوردیو، سرمایه‌ی اقتصادی شامل سرمایه‌های مالی، میراث منقول و غیرمنقول، دارایی‌های گوناگون و غیره تنها یکی از سرمایه‌های موجود در جامعه‌ است و در کنار آن ما حدود سه نوع دیگر از سرمایه را نیز داریم. نخست سرمایه‌ی فرهنگی شامل تحصیلات و به دست آوردن قابلیت های فرهنگی و هنری، بیانی و کلامی؛ دوم، سرمایه‌ی اجتماعی به معنی به دست آوردن موقعیت‌های اجتماعی و برخورداری از شبکه‌های کمابیش گسترده‌ای از روابط، دوستان و آشنایان که می‌توانند در مواقع ضروری به نفع فرد وارد عمل شوند؛ و سوم سرمایه‌ی نمادین که به دلیل موقعیت‌های کاریزماتیک و یا با تکیه بر نمادها و قدرت های پیش‌زمینه‌ای برای نمونه نهادها، سازمان‌ها، دین. قومیت و … برای فرد ایجاد می‌شود گروه‌هایی که به بیشترین میزان سرمایه دسترسی دارند، در مفهومی قرار می‌گیرند که بوردیو آن را «میدان قدرت» می نامد. سرمایه اقتصادی “اصل و پرنسیپ غالب در سلسله مراتب قدرت است". شکل های دیگر سرمایه ریشه در سرمایه‌ی اقتصادی دارند. مهریه نیز به عنوان یکی از منابع قدرت و جزو سرمایه‌هایی است که برای زن وجود دارد که جدا از اینکه به عنوان یک سرمایه اقتصادی برای زن مطرح می‌باشد به عنوان اصل مهم، با انتظار تحقق آثار و پیامدهای روانی و اجتماعی مورد نظر عرف (در صورتی که ارزش مادی قابل توجهی داشته باشد)، در هر یک از دوره‌های زندگی فرد (مجردی، نامزدی، طلاق، فوت همسر) همچون ارتقای حیثیت و اعتبار اجتماعی زن، بالابردن تشریفات ازدواج و ایجاد محدودیت در مسیر شکل گیری ازدواج مجدد، تثبیت خانواده و مهار طلاق، بالابردن ضریب اطمینان خاطر زن در مقابل حوادث تهدیدکننده‌ی غیرقابل پیش‌بینی، ایجاد امکان برای ورود زن به سایر عرصه‌های فعالیت اجتماعی، بالابردن تمایل خانواده زن به تأمین جهیزیه، جبران سهم الارث زن و تأمین نیازها و احتیاجات زن در صورت وقوع طلاق منافاتی ندارد و منجر به‌ایجاد دیگر نوع سرمایه‌های بیان شده در نظریه بوردیو می‌شود. بر اساس نظریه بوردیو که داشتن سرمایه اقتصادی را عامل قرار گرفتن در میدان قدرت می‌داند احتمالا مهریه به عنوان سرمایه اقتصادی قابل دسترس برای زنان می‌تواند در آن احساس قدرت را بوجود آورد.
۲-۳- فرضیات
- با بالا رفتن تحصیلات، احساس قدرت در زنان افزایش می‌یابد.
- با افزایش درآمد احساس قدرت زنان افزایش می‌یابد.
- با افزایش میزان مهریه، سرمایه اقتصادی زنان افزایش می‌یابد.
- با بالا رفتن مهریه در طول دوره زندگی زنان، احساس قدرت آنان افزایش می‌یابد.
- با افزایش سرمایه اقتصادی زنان احساس قدرت آنان افزایش می‌یابد.
۲-۴- تعریف مفاهیم
۲-۴-۱- تعریف مهریه
در کتابهای فقهی افزون بر واژه مهریه، واژگان دیگری همانند؛ الصَداق، الصِداق، نحله، فریضه، کابین و… بهکار رفته‌است؛ ولی مهریه رایج‌ترین واژه‌ای است که در روایات و اصطلاحات فقها و میان مردم کاربرد دارد. در زبان انگلیسی از معادل‌های مانند Price, Mahr, Dowry of Bride برای مهریه ‌استفاده می‌شود. با توجه به آن که اغلب این واژه‌ها معانی‌ای به جز مهریه دارند به نظر می‌رسد بهترین معادل همان Mahr باشد.
اصل این لغت سامی و مشتق از کلمه «موهار» به معنای قیمت و بهای زن است این کلمه از زبان عبری به عربی منتقل شده و به کلمه «مهر» تغییر یافته‌است. کلماتی مانند صَداق، صَدُقه، نافجه، کابین، دست‌ پیمان نیز به معنای «مهر» آمده‌است. مهر در اصطلاح فقهی - حقوقی، مالی است که به موجب نکاح واجب است زوج به زوجه خویش بپردازد. مهریه در قرآن و در برخی از آیات وروایات بر وجوب مهر و نیز ویژگی‌های آن تصریح شده ‌است از جمله: “وََاتُواْ النِّسَآءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَه‌ی^[۱۷]” بپردازید به زنان، مهرهایشان را به صورت رایگان، “وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِینَ^[۱۸]” برای زنان طلاق داده باید عطیّه‌ای در حد عرف و نیکو تعیین کرد این حقی است که بر پرهیزگاران مقرر شده‌ است و نیز در روایتی چنین آمده‌ است: «اگر مرد با همسرش آمیزش نماید باید تمام مهر را بپردازد و اگر آمیزش نکند به واسطه ازدواج نصف مهر بر او واجب است (حر عاملی، ۱۳۶۷: ۲۲۸(.
در ماده ۱۰۸۷ قانون مدنی آمده‌است:"مهر عبارت از مالی است که به مناسبت عقد نکاح، مرد ملزم به دادن آن به زن است.” الزام مربوط به تملیک مهر، ناشی از حکم قانون است و ریشه قراردادی ندارد. به همین جهت، سکوت دو طرف در عقد و حتی توافق براین که زن مستحق مهر نباشد، نمی‏تواند تکلیف مرد را در این زمینه از بین ببرد. درست است که انعقاد نکاح به تراضی طرفین است ولی آثار آن را زن و شوهر بوجود نمی‏آورند. همین که زن و مرد، با پیوند زناشویی موافقت کردند، در وضع ویژه‏ای قرار می‏گیرند که بناچار باید آثار و نتایج آن را متحمل شوند. بنابراین مهر، نوعی الزام قانونی است که بر مرد تحمیل می‏شود و فقط زوجین می‏توانند هنگام بستن عقد یا پس از آن، مقدارمهر را به تراضی معین سازند (مواد۱۰۸۰- ۱۰۸۷ قانون مدنی).
۲-۴-۲- تاریخچه مهریه
این سوال در ذهن هر فرد ممکن است پیش آید که پیدایش مهریه مربوط به چه زمانی است؟ از چه دوره‌ای چنین نهادی وضع شده‌است؟
گفته شده‌است در ادوار ماقبل تاریخ که بشر به حال توحش می‌زیسته و زندگی شکل قبیله‌ای داشته، به علل نامعلومی ازدواج با همخون جایز شمرده نبوده‌است. جوانان قبیله که خواستار ازدواج بودند، ناچار می‌شدند از قبیله‌ای دیگری برای خود همسر انتخاب کنند؛ از اینرو برای انتخاب همسر به میان قبایل دیگر می‌رفتند و چون همواره حالت جنگ و خونریزی میان قبایل حکم‌فرما بود، انتخاب همسر از راه ربودن دختر صورت می‌گرفت؛ یعنی جوان، دختر مورد نظر خویش را از میان قبیله‌ی دیگر می‌ربود (پولادی،۱۳۸۸: ۳۹).
به تدریج صلح جای جنگ را گرفت و قبایل مختلف می‌توانستند، همزیستی مسالمت‌آمیزی داشته باشند، در این دوره رسم ربودن زن، منسوخ شد و مرد برای اینکه دختر مورد نظر خویش را به دست آورد به میان قبیله ی دختر می‌رفت و اجیر پدر دختر می‌شد و مدتی برای او کار می‌کرد و پدر دختر هم در ازای خدمت او، دختر خویش را به او می‌داد و او آن دختر را به میان قبیله‌ی خویش می‌برد تا اینکه ثروت زیاد شد، در این وقت مرد دریافت به جای آن که سال‌ها برای پدر عروس کار کند، بهتر این است که هدیه‌ای لایقی تقدیم او کند و دختر را از او بگیرد. این کار را کرد و از اینجا بود که مهر پیدا شد (همان:۴۰).
تاریخچه مهریه در ایران را نمیتوان بهطور کامل مطالعه کرد، زیرا منابعی که از دوران قدیم به دست ما رسیده ‌است، بسیار محدودند. برخی کتب تاریخی و احیانا سفرنامههای مردم‌شناسانی که به این سرزمین سفر کردهاند، بهطور اجمالی چند سطری نیز به موضوع مهریه اختصاص دادهاند. مطالعه نقش زن در قلمرو زندگی خانوادگی در تاریخ نشان میدهد که زن، چه به عنوان دختر خانه و چه به عنوان همسر، همواره نقشی کاملا منفعل داشته‌است. در نوع تعامل خانواده، زن، کالایی بود که جزو دارائی پدر یا شوهر به حساب میآمد. این نوع نگاه در تعاملات مختلف از جمله در مورد ازدواج و مهریه نیز وجود داشته ‌است. «در ایران قدیم، دختران را به محض رسیدن به سن بلوغ، شوهر می‌دادند تا از تولیدمثل جلوگیری نشده‌ باشد. پدر با شوهر دادن دختر خود،‌ کلیه حقوق دختر و وظایفی را که در مقابل او داشت به شوهر انتقال می‌داد و در قبال این انتقال، مبلغی پول یا مال غیرنقدی به صورت مهریه (هدیه) دریافت می‌کرد» (باباخانی، ۱۳۷۷: ۱۱).
از نوشته‌های زرتشتی برمی‌آید هنگامی که مرد می‌خواست با دختری ازدواج کند، مکلف بوده ‌است که علاوه بر دختر، مالی نیز به پدر او تسلیم کند. بدیهی است پدر هم در مقابل مالی که از داماد می‌گرفت به دخترش جهیز می‌داد. از حقوق زرتشتی در خصوص مهر می‌توان نکات زیر را استنباط کرد: ۱- اقوام دختر هنگام ازدواج او، مقداری از مال خود را که مساوی با سهم الارث دختر از مال آن‌ها بوده‌ است، به وی تسلیم می‌کردند. ۲- شوهر یا اقوامش مقداری هدایا به دختران و نزدیکان او می‌دادند؛ اما معلوم نیست که آیا اهدای اموال مزبور، برای عقد نکاح ضروری بوده ‌است یا خیر؟ ولی آن چه مسلم است، هنگام انحلال نکاح، زن نمی‌توانست اموالی را که متعلق به او بوده، قبل از پرداخت دیون یا سایر تعهدات شوهر استرداد کند، در واقع بدین معنا که تعهدات شوهر درباره‌ی زن نیز موثر بود. در حقوق زرتشتی زن می‌توانست مهری را که شوهر به او داده، یا تعهد به تسلیم آن کرده ‌است، به او ببخشد؛ اما در صورتی که زن مهر خود را گرفته و بعدا عیبی از قبیل نازا بودن در او ملاحظه می‌شد، حق زن نسبت به مهر ساقط و شوهر مجاز در استرداد آن بود (آبادى،۱۳۷۶: ۶۳، ۶۸، ۷۵).
در ایران قدیم، خدایان مختلفی پرستیده می‌شد؛ از جمله خدایی به نام “میترا” که “مهر” خورشید تجسمی از اوست. مهر یا میترا که در زبان اوستایی و در فارسی باستان منیژه و در سانسکریت منیره و در پهلوی میترا آمده، به معنای مختلف عهد، پیمان محبت و خورشید و… است. مهر، فرشته ی عهد و میثاق و فروغ در ایران باستان بود که او را فرشته‌ی مهر و دوستی و عهد و پیمان و مظهر فروغ و روشنایی می‌پنداشتند. حوزه‌ی اقتدار میترا بسیار گسترده و یکی از آن‌ها تاثیر و حضور میترا در پیوندهای زناشویی بود. میترا در دو مرحله از پیوند زناشویی نقش داشت. یکی مرحله‌ی خواستگاری تا بستن عقد و ازدواج و مرحله‌ی دیگر نیز در طول زندگی مشترک. پس از پایان مراسم ازدواج و طی مراحل متعدد دیگر، در مرحله‌ی نهایی، عروس و داماد به مظهر"میترا” یعنی مهر قسم یاد می‌کردند. در هنگام سوگند خوردن، گواه و تعهد داده می‌شدکه این پیمان شکسته نشود. این پیمان را “مهر” گذارده بودند و معتقد بودند که شکننده‌ی این پیمان به زودی از سوی میترا به کیفر می‌رسد (پولادی،۱۳۸۸: ۴۷).
در حقوق ساسانی، در خصوص مهر یا صله آمده‌است که:"مرد خواستگار همچنین موظف بود که با جلب رضایت رسمی “ولی” دختر، برای او مهریه‌ای تعیین کند، که قبلا و یا بعدا در صورت پیش آمد طلاق، به زن بپردازد". در کتاب‌های تاریخی نیز کم و بیش به جزئیات موضوع نیز اشاره شده‌است(همان).
نکته جالب توجه این است که به نظر برخی از نویسندگان، پیش از اسلام سابقه‌ای از مهریه در ایران نبوده ‌است. دکتر منوچهر محسنی می‌نویسد: «مهریه از مهم‌ترین و دیرینهترین سنتهای ازدواج در ایران است که پیش از اسلام در ایران جای پایی ندارد؛ ولی پس از اسلام، پذیرفته شده و به شدت در فرهنگ ایران رایج شده ‌است.» (محسنی، ۱۳۷۹: ۹۵). اما مرور اجمالی کتابهای تاریخی نظر وی را تایید نمی‌کند. «طبق برخی روایات، سنت اعطای مهر عمری به بلندای اصل پیوند زناشویی در میان بشر دارد و هیچگاه عقد نکاح از آن خالی نبوده ‌است.» (شرف‌الدین، ۱۳۸۰: ۲۴۴). البته آنچه با این نام یا نام‌های مشابه آن در تمدن‌ها و ادیان پیشین رواج داشته با آنچه در اسلام مطرح شده، تفاوت‌های روشنی دارد.
«در بسیاری از فرهنگها پیوند ازدواج، سیستمی از مبادله اموال و کالاها را نیز به همراه دارد. مهریه که بیشتر در فرهنگهای شرقی مانند چین، ژاپن، جوامع اسلامی و بسیاری از ملل آفریقا رواج دارد، مبلغی است که داماد هنگام ازدواج به عروس یا خانواده‌اش می‌پردازد یا به عهده می‌گیرد که در زمان دیگری بپردازد. در دوران باستان در برخی جوامع، رسم پرداخت مهریه به صورت کار و خدمت داماد برای خانواده عروس در طی یک مدت معین اعمال می‌شد» (بستان، ۱۳۸۳: ۵۱).
شهید مطهری در سیر تحولی مهریه به پنج مرحله اشاره میکند:^[۱۹]