نمودار ۲-۱-۴ چگونگی تغییر در سبک های رهبری در رابطه با موقعیت ۳۹
نمودار ۲-۱-۵ مدل پیوستگی رفتار رهبری ۴۰
نمودار ۲-۱-۶ نظریه چرخه زندگی ۴۲
نمودار ۲-۱-۷ اجزای متشکله نظریه مسیر-هدف در رهبری ۴۶
نمودار ۲-۱-۸ مدل تجویزی رهبری ۴۷
نمودار ۲-۲-۱- تاثیر محرک در بوجود آوردن تنیدگی ۴۸
نمودار ۲-۲-۲- تنیدگی به عنوان یک پاسخ ارگانیسمی ۴۹
نمودار ۲-۲-۳- مدل تعاریفی که هم برمحرک وهم به پاسخ تاکید دارند ۵۰
نمودار ۲-۲-۴ توالی وقایع در نشانگان سازگاری کلی ۵۳
نمودار ۲-۳-۲-۱-سندروم سازگاری عمومی ۵۶
نمودار ۲-۳-۲-۴-۱-مدل مبتنی بر محرک ۶۱
نمودار ۲-۳-۲-۴-۲- مدل مبتنی بر پاسخ ۶۲
نمودار ۲-۲-۵ عوامل تنیدگی زای تنیدگی ۶۵
نمودار ۲-۲-۵ الگوی تنیدگی شغلی ۶۷
نمودار ۲-۳-۴- رابطه تنیدگی با عملکرد ۷۷
نمودار ۲-۷- مدل مفهومی تحقیق ۹۳
نمودار ۴-۲-۱-۱ فراوانی تحصیلی کارکنان ۱۱۷
نمودار ۴-۲-۱-۲ فراوانی تحصیلی مدیران ۱۱۸
نمودار ۴-۲-۲-۱ فراوانی تجربه کارکنان ۱۱۹
نمودار ۴-۲-۲-۲ فراوانی تجربه مدیران ۱۲۰
نمودار۴-۲-۳-۱ فراوانی آموزش کارکنان ۱۲۲
نمودار ۴-۲-۳-۲ فراوانی آموزش مدیران ۱۲۳
نمودار ۲-۴-۱-۱- فراوانی استرس عادی هر دو گروه ۱۲۵
نمودار -۲-۴-۱-۲- تنیدگی کاری کارکنان ۱۲۷
نمودار -۲-۴-۲-۱- تنیدگی عادی مدیران ۱۲۹
نمودار ۴-۲-۴-۲-۲- تنیدگی کاری مدیران ۱۳۰
نمودار ۴-۲-۴-۲-۳ نشانه های تنیدگی در گونه A براساس شدت نشانه ها ۱۳۳
نمودار ۴-۲-۴-۲-۴ نشانه های تنیدگی درگونه B براساس شدت نشانه ها ۱۳۵
نمودار ۱-۴-۲-۵ مقایسه ای میانگین استرس عادی کارکنان باتوجه به سبک رهبری ۱۳۷
نمودار ۲-۴-۲-۵ مقایسه ای میانگین استرس کار کارکنان با توجه به سبک رهبری ۱۳۸
نمودار ۳-۴-۲-۵ مقایسه ای میانگین کل استرس کارکنان با توجه به سبک رهبری ۱۳۹
نمودار ۴-۲-۳-۱-هیستوگرام کلی گونه A 157
نمودار ۴-۳-۳-۱هیستوگرام کلی گونه B 170
چکیده:
براساس مطالعات انجام شده درصد بالایی از کارکنان سازمان ها از وجود نشانه های تنیدگی شکایت می کنند و اغلب تنیدگی خود را به سبک رهبری نسبت می دهند ، حال این سئوال مطرح است که آیا بین سبک رهبری مدیران ، نوع شخصیت و میزان تنیدگی کارکنان سازمان رابطه ای وجود دارد؟ لازم به توضیح است با توجه با تاثیر شخصیت در تنیدگی این عامل به عنوان یک متغییر تعدیل کننده در تجزیه تحلیل ها مورد توجه قرار گرفت.
هدف از این پژوهش بررسی رابطه بین سبک رهبری مدیر ، نوع شخصیت و میزان تنیدگی کارکنان صف بانک پارسیان شعب شمال و غرب شهر تهران می باشد . تحقیق حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر جمع آوری اطلاعات توصیفی – پیمایشی و از حیث اجرا میدانی می باشد جامعه آماری مورد مطالعه مدیران و کارکنان صف بانک پارسیان شعب شمال و غرب شهر تهران به تعداد ۱۵۰ نفر بودند که از این تعداد طبق فرمول کوکران نمونه ای به تعداد ۱۰۸ نفر به صورت تصادفی انتخاب گردید . برای جمع آوری اطلاعات از ابزار پرسشنامه استفاده شده که پس از تایید روایی و پایایی آن (ضریب آلفای کرونباخ) برای پرسشنامه تعیین سبک رهبری ۹۶٫۵% درصد ، برای پرسشنامه تعیین میزان تنیدگی ۸۸% درصد و برای پرسشنامه تعیین نوع شخصیت ۹۲% درصد بین نمونه توزیع گردید.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

برای تجزیه و تحلیل داده های پژوهش از دو روش آمار توصیفی (فراوانی ، درصد) وآمار استنباطی (آزمون تست ناپارامتریک ،آزمون همبستگی پیرسون ، تحلیل رگرسیون ، جدول تحلیل واریانس و آزمون فریدمن ) استفاده شده است.
یافته های تحقیق تایید می کنند:
بین سبک رهبری مدیر، نوع شخصیت و میزان تنیدگی در کارکنان صف بانک پارسیان ارتباط معناداری وجود دارد.
درضمن نتایج نشان می دهد که میزان تنیدگی کارکنان در هر دو گونه شخصیتی A و B هرچه از سبک رهبری استبدادی – استثماری به سبک مشارکتی نزدیکتر می شویم ، کمتر است. همچنین ۹۶ درصد جامعه مورد بررسی محیط کار را تنیدگی زا معرفی نموده اند.
نتایج نشان می دهدکه میزان تنیدگی کارکنان در گونه A با میانگین ۱٫۵۶۵۲ از میزان تنیدگی در شخصیت B با میانگین ۱٫۲۴۴۸ بیشتر است همچنین در رابطه با مدیران میزان تنیدگی در شخصیت A 1.3727 از میزان تنیدگی در گونه B با میانگین ۱٫۱۸ بیشتر است.
در پایان پیشنهاد هایی در دو سطح سازمانی و فردی برای تامین بهداشت روانی کارکنان در سازمان به منظور حفظ و نگهداری منابع انسانی و افزایش کارایی آنان مطرح شده است.
کلید واژه ها: سبک رهبری استبدادی – استثماری ، سبک رهبری استبدادی – خیرخواهانه ، سبک رهبری مشاوره ای ، سبک رهبری مشارکتی ، تنیدگی ، شخصیت A ، شخصیت B
فصل اول
۱-۱-مقدمه
در دنیای امروز تنیدگی^[۱] زندگی انسان را به شدت تهدید کرده است و اثرات ویرانگر آن در زندگی فردی و اجتماعی کاملاً نمایان است. نگرانی کارکنان نسبت به کار ، انتظارات سازمان ، مشکلات مدیریت و توقعات کارکنان از مدیران سازمان همگی سبب می شود که افراد از لحظه بیداری بامداد تا هنگام آرمیدن شامگاه ، همواره دچار هیجان ها ، تنش ها ، نگرانی ها ، بیم ها و امید های گوناگون باشد که گاه با ظرفیت بدنی ، عصبی و روانی وی متناسب و سازگار نیست . مجموعه چنین حالت ها و فشار های ناشی از آن در اصطلاح تنیدگی نامیده می شود.(علوی ، ۱۳۷۲)
موضوع تنیدگی در روان پزشکی سابقه ای طولانی دارد و سالها است که به سبب تاثیرات مهمی که در رفتار و عملکرد افراد دارد ، به عنوان یکی از موضوع های مهم علم مدیریت مورد مطالعه قرار گرفته است. تنیدگی باعث می شود که بدن انسان وظایفی را که در شرایط عادی بسادگی انجام می دهد، در شرایط تنیدگی با دشواری به انجام برساند. بنابراین تنیدگی سبب رسیدن آسیب های فراوان به فرد و سازمان می شود.
پژوهش حاضر به بررسی رابطه بین سبک رهبری مدیر ، شخصیت و میزان تنیدگی در کارکنان صف بانک پارسیان شمال و غرب شهر تهران می پردازد. بدین منظور این پژوهش در پنج فصل نگارش شده است.
فصل اول شامل مقدمه ، بیان مسئله ، اهمیت مسئله ، اهداف تحقیق ، فرضیات تحقیق ، تعریف واژگان ، روش تحقیق و فرایند تحقیق ، سابقه تحقیق و محدوده تحقیق می باشد. در فصل دوم ابتدا نظریه های مربوط به مباحث اساسی پژوهش یعنی سبک های رهبری ، تنیدگی و شخصیت مورد بررسی قرار گرفته است. سپس رابطه بین سبک های رهبری مدیران و تنیدگی مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل سوم ، روش تحقیق به تفصیل مطرح شده است . در فصل چهارم داده های جمع آوری شده مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است و بالاخره در فصل پنجم خلاصه ، نتیجه گیری و پیشنهاد هایی ارائه گردیده است.
۱-۲-بیان مساله
بر اساس مطالعات انجام شده درصد بالایی از کارکنان سازمان ها نشانه هایی را که حاکی از وجود تنیدگی در آنهاست ، قابل مشاهده است (ایوانسوئیچ و ماتسون ، ۱۹۸۰) ، (رابینز، ۱۹۹۳) ، (ابطحی ، ۱۳۷۰) و( رفیعی ، ۱۳۷۳).
از سوی دیگر اغلب اوقات کارکنانی که تحت شرایط تنیدگی به سر می برند از سبک رهبری مدیران خود شکایت دارند. حال این سوال مطرح است که آیا بین سبک رهبری مدیران ، شخصیت و میزان تنیدگی کارکنان رابطه معناداری وجود دارد.

میزان تولید رسوب جاده جنگلی به کمک مدل‌های WEPP، SEDMODL، STJ-EROS ، WARSEM ، RUSLEنتایج نشان داد مدل ها نرخ فرسایش خاک را بیشتر از میزان واقعی برآورد می کنند . نتایج بررسی­ها نشان داده که با افزایش میزان شیب از ۵ درصد به بیشتر از ۱۰ درصد میزان فاکتور شیب از ۱ به ۵/۲ افزایش می­یابد و میزان تولید رسوب افزایش می­یابد به همین علت ما میتوانیم در شیبهای بیشتر از ۱۰ درصد، از موادی مانند شن وماسه که دارای فاکتور روسازی و سطحی کمتری هستند و میزان تولید رسوب را کاهش می­ دهند استفاده کرد. در برزیل با بهره‌گیری از مدل‌های WEPP، SEDMODL، STJ-EROS نشان داد که حدود ۵۰ درصد طول جاده‌ها، دارای پتانسیل فرسایش بالایی است. بدین ترتیب با بهره گرفتن از نقشه خطر رسوبدهی شبکه جاده جنگلی می‌توان اولویت اجرای طرح‌های حفاظت و نگهداشت جاده را برای کنترل فرسایش در مناطق مختلف مشخص واز هدر رفت خاک جلوگیری کرد.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

فصل سوم
مواد وروش‌ها
۳-۱- مواد
۳- ۱-۱- مشخصات کلی منطقه مورد مطالعه
جنگل دارابکلا در جنوب شرقی شهر ساری بین طول شرقی “۰۰ ´۲۰°۵۲ تا “۰۰ ´۳۱°۵۲ و عرض شمالی “۰۰ ´۲۸ °۳۶ تا “۰۰´۳۳ °۳۶ قرار دارد. این جنگل شامل دو سری بوده که تا سال ۱۳۸۶ بخشی از منطقه مورد بهره برداری شرکت سهامی نکا چوب بوده است اما از آن به بعد سری یک آن به عنوان جنگل آموزشیو پژوهشی در اختیار دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری قرار گرفت. طرح جنگلداری سری یک دارابکلا شامل ۴۱ قطعه با مساحت ۲۶۱۲ هکتار متعلق به حوزه استحفاظی جنگلداری ساری – کیاسر(شکل۳-۱) است.جنگل­های این منطقه در تقسیم ­بندی جغرافیایی جنگل­های جهان، بالاتر از عرض­های نیمه­ حاره­ای و پایین ­تر از عرض­های جغرافیایی مربوط به جنگل­های سردسیری قرار دارد. تیپ منطقه ممرز- انجیلی بوده و دارای خاک قهوه­ای شسته شده و در برخی موارد پسدوگلی می­باشد. در مجموع در داخل طرح ۲۴ کیلومتر جاده وجود دارد که عمدتا از نوع جاده درجه یک روستایی ودرجه یک جنگلی بوده وانشعابات داخلی آن عمدتا از نوع درجه ۲ و۳ جنگلی می‌باشد وتراکم جاده ۸۷/۱۰ متر درهکتار است (بی نام، ۱۳۸۳)..
الف- نقشه استان مازندران
ب- نقشه سری یک دارابکلا
شکل ۳-۱- موقعیت منطقه مورد مطالعه
۳-۱-۲- شیب و ارتفاع از سطح دریا
جهت عمومی شیب در جنگل‌های دارابکلا، شمالی و شمال غربی می باشد. میانگین شیب حدود ۴۰% است، حداقل شیب منطقه ۵% و حداکثر آن ۷۰% می باشد، گاه در بعضی از نقاط میزان شیب از این مقدار بیشر بوده و پرتگاه‌های پراکنده دیده می شود. حداکثر سطح عرصه در مناطق کم شیب واقع شده، حداقل ارتفاع از سطح دریا ۱۸۰ متر و حداکثر ارتفاع از سطح دریا ۸۷۴ متر است (بی‌نام ۱۳۸۳).
۳- ۱- ۳- خصوصیات اقلیمی
جهت بررسی شرایط آب و هوایی جنگل‌های دارابکلا از آمار و اطلاعات ۲۰ ساله ایستگاه هواشناسی مهدشت ساری که در ارتفاع ۱۱۸ متر از سطح دریا به فاصله ۲۰ کیلومتری از محدوده ی طرح قرار دارد استفاده شده است. متوسط باران سالیانه ۸/۹۸۳ میلی متر، حداکثر باراندگی ماهانه مربوط به آبان ماه به میزان ۸/۱۱۹ میلی متر و متوسط حداقل بارندگی مربوط به تیرماه به میزان حدود ۱/۳۶ میلی متر می باشد به همین دلیل فصل رویش طولانی است. سری یک دارابکلا بر اساس اقلیم نمای آمبرژه در منطقه ااقلیمی مرطوب تا خیلی مرطوب قرار گرفته است (بی‌نام ۱۳۸۳) .
۳-۱-۴- خصوصیات زمین شناسی
وجود و گسترش طبقات مارنی و رسوبات سست دیگر در نهشته­های کواترنری، پلیوسن و میوسن این سری از یک طرف و عبور گسلهای متعدد در تمامی قسمتهای این منطقه از سوی دیگر شرایطی ایجاد نموده است که حساسیت منطقه به فرسایش را بالا برد. در مجموع علل اصلی وقوع لغزشهای منطقه را می­توان در بارندگی­های شدید و هم شیب بودن حرکت آبهای زیرزمینی با شیب لایه ­ها، وجود واریزه­های منفصل رس و مارن در بین بلوکهای سنگی، دخالتهای انسانی، عملکرد ناقص یا فقدان زهکش­های سطحی و عاری بودن شیبها از پوشش گیاهی و عامل گسل دانست. بنابراین با توجه به پتانسیل لغزشی بالای منطقه که با دخالت عامل انسانی می ­تواند به شدت تشدید گردد پیشنهاد می­ شود هر گونه برنامه ریزی با توجه به مطالعه نقشه فرم زمین که در واقع نوعی نقشه پهنه بندی خطر بروز زمین لغزش منطقه محسوب می­گردد صورت پذیرد مشخصات تیپ‌های مختلف زمین‌شناسی در جدول( ۳-۱) آمده است.
جدول ۳-۱- مشخصات زمین شناسی منطقه مورد مطالعه

(مثنوی۲/۲۱۱۸)

هر یکی در پرده یی، موصول خوست

وهم اوآن است کآن خود عین هوست

(مثنوی۴/۳۷۰۴)

لَـا اِسْـمَ لـَارَسْـمُ ولَاصِــفَت بِــــــزَان

بِی خَوَرْ چَه یافت خُــود ژَ بِی نِشَان

۱) ترجمه بیت: خداوند را بدون مشخصاتی ظاهری بدان، وقتی انسان خود خبری نداشته باشد چگونه می‌تواند ازچیزی که نشانی ندارد خبری بدهد.
۲) نکات بلاغی: بِزان با نِشان: کلمه قافیه است، اسم، رسم وصفت: مراعات النظیر است، بِی خَوَر: بی خبر بدون اطلاع و آگاهی، واج آرای: (الف).
۳) شرح مفاهیم عرفانی: هر اسمی که بر ذات حق به اعتبار متصف شدن به صفتی از صفتهای حق که عَرَض به غیر است، همانند ضارب، احمر دلالت کند صفت گویند، و هر لفظی که بر ذات بی اعتبار وصفت دلالت نماید همانند زید و رجل این را اسم نامند. امّا در مکتب شیعه اسماء وصفات غیر از حق مخلوق خداوند به حساب میآیند. خداوند متعال اسماء را با حرف وحروف آفریده امّا خودش به حروف توصیف نمیشود. امام باقر علیه السلام دراین مورد میفرمایند: «وَ اللهُ خَالِقُ ألْأشیَاءِ لَا مِنْ شَیءٍ ، یُسَّمِی بّأسْمَائِهِ فَهُوَ غَیْرُ أسْمَائِهِ وَألْأسْمَاءُ غَیْرُهُ وَ ألْمَوْصُوفُ غَیْرُ ألْوَاصِفِ» واسم خداوند، غیر از خداوند است و تمام چیزی که اسم برآن واقع می گردد او مخلوق خداوند است. چون خداوند غایت الغایات است واز طرفی چون غایت موصوف است پس تمام موصوفات مخلوق حقند، و خالق اشیاء نمیتواند موصوف باشد. صوفیه برای اعتبارات هیچ ارزشی قایل نیستند: چون خداوند وجود محض است، وغیردر وجود حق هیچ آمیزشی ندارد وحق هم به خاطر ذاتش از هر کثرت وترکیبی بدور است. صوفیه در مورد اسماء خداوند می گویند: «بَعْضُ هُمْ أسْمَاءُ اللهِ لَیْسَتْ هِی اللهَ وَ لاغَیْرَهُ کَمَا قَالُوا فِی الْصِّفاتِ، وَ قَالَ بَعْضُ هُمْ أسْمَاءُ اللهِ هِیَ اللهَ»، از این که صفات و اسماء در ذات حق راه ندارد سرّی نهفته است، که آن فنای تمامی تعینات است. که در شهود عارف حق مشاهده میگردد، همان طوری که مشاهدهی هویّت مطلق هستی محض است و بدون هیچ اسمی از اسماء مشاهده میگردد. اسم صفت که مسمی است که دلالت بر آن دارد که خود مسمی نیست، وقتی که اسم مسمی نیست اسم ترکیب و تبدیل مییابد. اگر اسم مسمی باشد چون اسم تبدیل و دگرگونی مییابد اسم مسمی هم دگرگون می شود. (ر. ک، فتح الهی،۱۳۸۰: ۷۷ – ۸۰)

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

پیش بی حدّ هر چه محدود است لاست

کُـلُّ شَـیءٍ غَیـْرَ وَجْهِ الله فناست

(مثنوی۲/۳۳۷۳)

چـون تـجلـی کـرد اوصـاف قـدیم

پس بِسوزد وصفِ حادث را گلیم

(مثنوی۳/۱۴۰۲)

چـون قدیم آید حدث گردد عَبث

پس کــجا داند قدیمی را حدث

(مثنوی۵/ ۱۳۱۳)

َکــمَالِ تُــوحیــــد نَفی صَفَاتِن

ماده ٢. وظایف سازمان عبارت است از:
١. پژوهش در محتوای برنامه های آموزش و پرورش در دوره های مختلف تحصیلی با توجه به نیازمندیهای کشور و توانایی و خصوصیت روانی دانش آموزان و تشخیص وتعیین هدفهای هر دوره تحصیلی و تهیه و تنظیم برنامه های درسی و تعیین نسبتهای مطلوب برای تحصیلات در سطوح و رشته های مختلف

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

٢. مطالعه و تنظیم روش های ساده در زمینه امتحانات و ارزشیابی
٣. تهیه و تألیف و انتشار کتب و نشریات آموزشی و کمک برای دانش آموزان ومعلمان و مربیان
۴. تعیین و تهیه مواد و وسایل آموزشی و فهرست استاندارد تجهیزات و وسایل آموزشی با همکاری سازمان نوسازی و توسعه و تجهیز مدارس کشور و تهیه و تنظیم طرحهای لازم برای نوآوری در روشها و وسایل آموزشی و اجرای طرحهای آزمایشی به منظور ارزشیابی روشها و وسایل آموزشی
۵. انجام دادن تحقیقات بنیادی در زمینه بهبود کیفی و کمی آموزش و پرورش
۶. تربیت کارشناسان مورد نیاز وزارت آموزش و پرورش
در ماده ۶ این قانون آمده است که: از تاریخ تشکیل این سازمان وظایف و اعتبارات وتعهدات سازمان کتابهای درسی به این سازمان منتقل می شود.
۲-۶-۸- کتابهای درسی بزرگسالان
پس از انقلاب مشروطیت آموزش عمومی مورد توجه قرار گرفت و کلاسهای سوادآموزی بزرگسالان در بعضی نقاط ایران تشکیل شد. این موضوع در ١٣٠۵ بیشترتعلیمات » تقویت شد لیکن در سال ١٣١۵ رسمیت قانونی یافت. در این سال آیین نامه در هیئت دولت تصویب شد و دو سه عنوان کتاب درسی برای آموزش بزرگسالان ، « اکابرتألیف چاپ ، توزیع و تدریس شد. اما جنگ جهانی دوم و پیامدهای ناگوار آن سبب توقف برنامه های آموزشی بزرگسالان شد و حدود ١۵ سال این فعالیت متوقف شد تاآنکه در سال ١٣٣۵ بار دیگر مورد توجه قرار گرفت.
در سال ١٣۴١ سپاه دانش تشکیل شد و دو کتاب درسی سوادآموزی به کودکان وبزرگسالان تألیف و در اختیار آنها قرار گرفت. در سال ١٣۴٣ با تشکیل کمیته ملی پیکارجهانی با بیسوادی موضوع تألیف کتاب درسی و کمک درسی برای بزرگسالان جدی ترشد و مسئولیت این کار را مستقیماً کمیته فوق بر عهده گرفت. از سال ١٣۴۴ کتاب بخوانیم و بنویسیم ، و راهنمای تدریس آن و پنج کتاب با عنوان بخوانیم و باسواد شویم تألیف و درکلاسهای پیکار با بیسوادی تدریس شد. سپس اداره کل آموزش بزرگسالان تأسیس شد وتألیف کتابهای درسی و جزوه هایی در زمینه بهداشت و تندرستی ، جغرافیا و تاریخ ایران و دیگر مواد خواندنی برای نوسوادان را بر عهده گرفت.
١. به کار بردن اصطلاحات متفاوت به وسیله مؤلفین در انواع کتابهای یک ماده درسی.
٢. نابرابری کیفیت و کمیت کتابهایی که در کلاسهای مختلف برای یک ماده درسی تدریس می شد.
٣. گران بودن بهای کتابهای درسی با توجه به بالا بودن تیراژ آنها.
۴- عوض شدن کتاب درسی با جابه جا شدن معلمان به طوری که گزارشهایی به بازرسی رسیده بود که در یک شهر دانش آموزان در یک سال هفت بار کتاب عوض  کرده اند (ریاحی، ١٣۴٢: ۹)
۵. زیانهای ناشران و کتاب فروشان ازتعویض و تغییر کتابها و ر اکد ماندن سرمایه آنها.
۶. دسته بندیهای فرهنگی و تشکیل گروههایی برای اعمال قدرت در فرهنگ کشور.
٧. نرسیدن به موقع کتاب و ایجاد بازار سیاه و بی دقتی در چاپ و اغلب اِعمال مسائل سیاسی در آموزش و پرورش.
۲-۷- کتابخانه آستان قدس رضوی
یکی از کتابخانه های بزرگ جهان اسلام کتابخانه آستان قدس رضوی است. شیوه اداره و تشکیلات این کتابخانه از زمان تشکیل تا انتهای قاجاریه، مسئله اصلی مقاله حاضر است. بررسی پیشینه این کتابخانه، در واقع، نشان دادن سابقه فرهنگی ایران اسلامی به ویژه آستان قدس رضوی است و از آنجا که این کتابخانه بر پایه وقف شکل گرفته، نقش وقف در توسعه فرهنگی و اجتماعی جامعه و ماندگاری یک اثر وقفی در این بررسی مشخص می شود. در این پژوهش با بهره گرفتن از اسناد و نسخ خطی، سازمان اداری کتابخانه آستان قدس رضوی، تعداد و نوع مشاغل، هزینه ها و امورمالی، وقف نامه های مرتبط، شیوه تهیه منابع و نوع فهرست نویسی و فهرست نگاری آن، چگونگی بازیابی اطلاعات و شیوه امانت دهی، ساختمان و فضای کتابخانه در دوره های مختلف، به همراه تغییر و تحولات ساختاری آن در ادوار مزبور تعریف شده است.
۲-۷-۱- پیشینۀ کتابخانه
در مورد پیشینۀ کتابخانه چـند دیـدگاه وجـود دارد؛یـکی‌ ایـنکه‌ سابقۀ آن را بهزمانی مـنتسب‌ کـرده‌ که نخستین قرآن‌ها و جزوات قرآنی از قرن چهارم،وقفروضه منوره شده است (ولایی، ۱۳۷۹: ۶۲۱). (نخستین قرآن به سال ۳۲۷ ق وقف شده اسـت)و درسـال‌های بـعد وقف این‌ گونه‌ منابع به دلیل نـیاز‌ زائران‌ و مـجاوران افـزایش یـافته است،در حـالی که در این سال‌ها اثری از نام کتابخانه در منابع یا یادداشت‌های ظهریه کتب وقفی دیده نمی‌شود. (محبوب فریمانی، ۱۳۹۱: ۸۶)
تنها محلّ نگهداری آنها روضه منوره و حرم ذکر شده‌ و اینکه کسی حق انتقال و جابه‌جایی آنها را ندارد و ایـن قرآن‌ها تنها برای مطالعۀ زوار و مجاوران وقف شده است.گروه دیگر سابقۀ کتابخانه را به قرن نهم و دورۀ تیموری برمی‌گردانند.آنان به‌ وقف‌نامه‌ موجود در‌ حاشیۀ کتاب تفسیر ابو الفتوح رازی که در سال‌ ۸۶۱ ق به همراه چند جلد کتاب دیگر وقف شده به روضۀ شریفه استنادمی‌کنند و چنین نتیجه ‌‌می‌گیرند‌ کـه کـتابخانۀ آستانۀ مقدسۀ رضوی در سال ۸۶۱ ق برای استفادۀ عموم دائر بوده‌ و همه‌گونه‌ از صحایف و کتب تفاسیر و لغات وغیره را داشته است. (شاکری،۱۳۶۷: ۳۳)
البته متن مرقوم در حاشیه‌ تفسیر ابو الفتوح اصـلا بـه کتابخانه اشاره‌ای ندارد و تنها از حرم یـاد کـرده‌ است. با این حال محلی‌ برای‌ نگهداری قرآن‌ها و جزوات قرآنی وجود داشته که پایه و اساس تشکیل کتابخانه قرارگرفته،اما تاکنون منبعی به دست نیامده است تا بـه صـراحت دربارۀ تشکیلات اداری کتابخانۀ آسـتان قـدس قبل از قرن دهم‌ سخنی گفته باشد.
نخستین منابعی که به نام کتابخانۀ سرکار فیض آثار اشاره کرده‌اند مربوط به دورۀ صفویه است. در اوایل دورۀ صفویه (شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی) برخی کتب و وقف‌نامه‌های مندرج در ظهر‌ کـتاب‌ها‌ از کـتابخانه و خزانه الکتب نام برده‌اند؛ اما تقربا از اواسط صفویه،یعنی زمان شاه عباس اول صفوی اسناد نیز اضافه می‌شوند.
۲-۷-۲- تاریخ کتابخانه در سه دورۀ صفوی،افشاریه و قاجار
سیاست شاهان صفوی در توجه به بارگاه‌ مقدس‌ رضوی و شهر مشهد بـاعث توسعۀ تشکیلات اداری آستان قدس گردید که به نوبۀ خود در رشد و پویایی کتابخانه مـؤثر بـود. وقف کـتاب به اهتمام شاهان و شاهزادگان صفوی و برخی‌ از علمای‌ بزرگ‌ این دوره از جمله شیخ‌ بهایی‌ و ابن خاتون باعث افزایش مـنابع کتابخانه ‌ ‌گـردید. در این دوره ضمن تشکیل چارت اداری کتابخانه و مشخص شدن مـشاغل مورد نیاز برای ادارۀ کتابخانه، فهرست‌هایی‌ برای‌ ثبت و بازیابی اطلاعات تهیه و مکانی در حرم برای آن ساخته شد. کتاب‌ها طبق نـظر واقفان به امانت داده شد و تدابیری‌ برای‌ حفاظت و مرمت کتاب‌ها اندیشه شد. (محبوب فریمانی، ۱۳۹۱: ۸۶)
در دورۀ افشاریه کتابخانه با‌ هـمان سبک و سیاق عصر صـفوی بـه حیات خودادامه داد. البته فهرست‌های بیشتری از موجودی کتاب‌های کتابخانه تهیه شد. نادر‌ شاه‌ افشار‌ در زمینۀ وقف کتاب براسلاف خویش پیشی گرفت و حدود هفتصد جلد‌ کتاب‌ که از کتابخانۀ سلطنتی اصفهان آورده شده بود وقف کتابخانه سرکار فـیض آثار نمود. در طومار علیشاهی که‌ در‌ همین‌ دوره توسط جانشین نادر-علی شاه-تنظیم شد، نام شماری از کارکنان کتابخانه به عنوان‌ حقوق ‌بگیران آستانه‌ مقدسه‌ ذکر شده است. (طومار علیشاهی،۱۳۸۰: ۱۹۴)
در دورۀ قاجار کتابخانۀ آستان قدس تغییر و تحولات اساسی به خود‌ گرفت. هرچند‌ کـه‌ تـا اواسط دورۀ قاجار تقریبا همان شیوۀ سابق برای ادارۀ کتابخانه به کار می‌رفت؛ اما در‌ دورۀ‌ ناصر الدین شاه قاجار در ساختار اداری آن تغییراتی پدید آمد و مشاغلی از‌ جمله‌ ریاست‌ برای ادارۀ آن تعیین گردید و در شرح وظایف مشاغل قدیم آن تغییراتی ایجاد شد. در‌ اواخـر‌ ایـن دوره، القاب بسیاری در کتابخانه پدید آمد که برخی از آنها مصدر هیچ گونه‌ کاری‌ نبودند‌ و فقط از آستان حقوق دریافت می‌کردند. در این دوره قرآن‌ها از کتاب‌ها مجزا شد و دو ساختمان‌ به‌ کتابخانه اختصاص یافت. شاهان و مـتولیان عـصر قاجار توجه خاصی به کتابخانه مبذول داشتند. ناصر‌ الدین‌ شاه‌ در هردو سفر خود به مشهد از کتابخانه بازدید داشته، دستوراتی را برای رتق ‌ وفتق امور آن صادر‌ کرد. (ناصر الدین شـاه قـاجار،۱۳۶۳: ۱۵۳) متولیان این دوره هم هریک به نوبۀ خود از توسعه‌ و تجهیز کتابخانه غفلت نکردند وتلاش‌هایی را برای افزایش موجودی کتابخانه، تجهیزات ساختمانی آن‌ و…انجام دادند. نابسامانی‌ وضعیت آستانه بـه لحـاظ مـالی و اداری‌ در‌ اواخر‌ دورۀ قاجار بر کتابخانه هم تأثیر گذاشت. بنا بـه‌ نـوشتۀ‌ کسانی که این زمان از کتابخانه بازدیدی داشتند: «وضع کتابخانه مثل سایر اوضاع حضرتی بدون‌ ترتیب، درهم ‌ وبرهم، پر از‌ گرد و خاک که کثیف‌تر از آن‌ ممکن‌ نمی‌شود» بود. ( عین السلطنه، ۱۳۷۶: ۱۷۴۵)
در سـال‌ ۱۳۴۳‌ قـ۱۳۰۳/‌ ش کـمیسیونی در آستان قدس تشکیل‌ شد‌ که از طرف رئیس الوزرای وقت مأموریت داشت تـا اصلاحاتی را در امور‌ مالی‌ و اداری آستانه انجام دهد. این اصلاحات شامل‌ کتابخانه هم شد. در این‌ زمان «کمیسیون عرض» به‌ رهبری فضل اللّه آل داوود شکیل‌ شد‌ کـه اعـضای آن ضـمن شمارش کتاب‌ها و ثبت آنها، نظامنامه‌ای را برای ادارۀ امور کتابخانه‌ تدوین‌ کردند. پیشنهادهایی که کمیسیون عـرض مـطرح‌ کرد‌ پایه‌ و اساس تحولات‌ جدی‌ کتابخانه در عصر پهلوی قرار‌ گرفت. (محبوب فریمانی، ۱۳۹۱: ۹۲)
۲-۷-۳- خدمات کتابخانه
خدماتی کـه در ایـن دوره‌ها ارائه می‌شد تقریبا از اصول یکسانی پیروی می‌کرد. امانت کتاب طبق شرایط واقفان‌ که‌ یا‌ در وقف‌نامه جداگانه و یا در یادداشت‌های ظهریه‌ کتاب‌ها‌ به‌ آن‌ اشاره‌ کرده‌ بودند و یا برپایۀ اصول مرسوم امانت دادن کـتاب صورت مـی‌پذیرفت. این نـوع امانت دادن تا اواسط دورۀ قاجار حـفظ گـردید. دراین دوره بـه دلیل آسیب دیدن قرآن‌های خطی، امانت کتاب‌ها‌ و قرآن‌ها ممنوع شد و به ارائه خدمات در محلّ کتابخانه اکتفا می‌شد. برای قرآن‌هایی که طبق رسوم در حرم تـلاوت مـی‌شد بـا جایگزینی آنها با قرآن‌های چاپی مشکل برطرف گردید. (شاکری،۱۳۶۷: ۴۶)
۲-۷-۴- شیوۀ تأمین منابع
راه اصـلی‌ تـأمین‌ منابع همان وقف و نذر بود که در صورت آسیب دیدن کتاب‌ها مرمت می‌شد. در دورۀ صفویه کاتبانی حضور داشتند که به نوشتن واسـتنساخ کـتب مـشغول بودند. در دورۀ افشاریه شاهدی برحضور‌ آنها‌ نیست. در دورۀ قاجار با توجه بـه ابداع و رونق چاپ سنگی در ایران، یکی از راه‌های تأمین منابع،خرید کـتاب‌ها به ویژه کتب چاپ سنگی است. از کاتبان نشانی در کتابخانه نیست. در این دوره تـلاش‌هایی بـرای یافتن کتب مفقوده می‌شود که بر موجودی کتاب‌ها می‌افزاید.
در مجموع می‌توان گفت‌ که‌ کتابخانه آستان قدس رضوی روند رو به رشدی رااز آغاز تا پایـان‌ دورۀ‌ قـاجار طی کرده است. در این میان عوامل‌ مختلفی‌ باعث ماندگاری‌ و توسعۀ آن شده که نخستین آن‌ منتسب‌ بودن کتابخانه به یک مکان مذهبی و مقدس بوده است.معمولا کـتابخانه‌هایی کـه به بقاع‌ متبرکه‌ یا مـساجد وابـسته بودند کمتر در‌ معرض‌ غارت قرار‌ می‌گرفتند. ضمن‌ اینکه‌ عامل وقف نیز به این ماندگاری کمک‌ کرده‌ است. وقف کتاب به اهتمام شاهان، امرا، علما و مردم عادی علاوه برافزایش منابع کتابخانه،در حـفظ‌ و تـوسعه آن مؤثر بوده است. همچنین مباحث یـادشده‌ نـشان می‌دهد که کتابخانه‌ هم‌زمان‌ با اوضاع داخلی ایران متحول‌ شدهاست.این‌ تحول در زمینۀ ساختار اداری،تنوع و انتخاب منابع و تجهیزات وساختمان آن صورت‌ پذیرفته،به‌ طوری که هرچه به انتهای‌ دورۀ‌ قاجار‌ نزدیک‌ترمی‌شویم،تغییرات آن جدیدتر‌ و با شـرایط امـروزی همسان‌تر‌ شده‌ است. در ساختاراداری کتابخانه نیز از همان ابتدا مشاغلی تعیین شد که حفظ و نگهداری‌ کتاب‌ها‌ ازجمله وظایف نخستین ایشان بود؛کتابداران با‌ تحویل‌ کتاب‌ها و ثبت‌ و ضبط آن،صحافان با تعمیر‌ و مرمت کـتاب‌ها، کاتبان و مـصححان با اسـتنساخ و تصحیح کتاب‌ها همگی به حفظ و بقای کتاب‌های‌ کتابخانه‌ آستان کمک می‌نمودند و به طور‌ عموم همگی‌ از‌ میان‌ افراد‌ خبره و اهـل‌ فن‌ انتخاب می‌شدند. نخستین فهرست‌های کتابخانه‌ای که تا به امروز باقی مانده در کـتابخانۀ آسـتان قـدس رضوی تدوین شده‌ که هریک‌ از‌ آنها برگی هستند در شناخت پیشینۀ تاریخ‌ فهرست ‌نگاری‌ در‌ ایران. (محبوب فریمانی، ۱۳۹۱: ۱۰۲)
پژوهش در‌ حوزۀ‌ تاریخ کتابخانۀ آستان قدس رضـوی ‌ ‌بـا توجه به وجوداسناد ارزشمند،می‌تواند راه را برای تدوین تاریخ دیگر کتابخانه‌ها در ایران هموار سـازد.ضمن اینکه هنوز‌ پژوهش‌های دیگری لازم است تا پیشینۀ آن رابهتر بشناساند. از آن جمله تاریخچۀ فهرست‌نویسی کتابخانه و تطبیق فهرست‌های گـذشته با امروز و تحولات عرض‌نویسی در این خصوص است؛ زیرا کتابخانه آستان قدس رضوی‌ یکی‌ از پیـشگامان این امر بوده اسـت. مقایسه تطبیقی ایـن کتابخانه با دیگر کتابخانه‌ها در ایران و جهان اسلام نیز می‌تواند درآینده مطمح نظر محققان قرار گیرد.
۲-۸- پیشینه تحقیق:
قدیمی ترین منبع چاپی که در آن اطلاعاتی مختصر از چاپ خانه ها، روزنامه ها، کتابخانه ها و کتابفروشی ها در شهر اصفهان ارائه شده است، سالنامۀ وزارت خانۀ معارف و اوقات و صنایع مستظرفه منتشره به سال ۱۳۳۶ق. می باشد که توسط چابخانۀ فاروس در تهران به چاب رسیده است.
همزمان با انتشار فهرست اسامی چاپخانه ها در سالنامه و احصائیۀ گزارش اقدامات معارفی از سال ۱۳۱۲ش.، در سندی دیگر اطلاعاتی در خصوص چاپخانه های کشور ارائه می گردد که طی آن، به تاریخ دوازدهم اسفند ۱۳۱۴ش. مطابق با ۸ذی الحجۀ سال ۱۳۵۴ق. نامه ای از تجارتخانه ادوارد شلوطر مستقر در بازار تهران به ادارۀ انطباعات ارسال گردید که در آن از ادارۀ انطباعات تقاضا نموده فهرستی از چاپخانه های ایران برای استفادۀ این چاپخانه تنظیم گردد که متن آن بدین قرار است:
«وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه، متمنی است مقرر فرمایند فهرستی از کلیه چاپخانه های کشور شاهنشاهی و مطابع دولتی برای استفادۀ این چاپخانه از طرف ادارۀ انطباعات صادر گردد. چناچه تهیۀ صورت مزبور باعث اتلاف وقت کارکنان ادارۀ انطباعات می شود ممکن است اجازه فرمایند یکنفر از طرف اینجانب به آن وزارت خانه اعزام گردد که با اجازه ادارۀ انطباعات صورت مزبور راتهیه نماید. با تقدیم احترامات فائقه»
به فاصله پنج روز بعد از طرف دائرۀ احصائیۀ ادارۀ اطباعات جوابیۀ زیر برای این تجارتخانه ارسال می گردد:
«تجارتخانه ادوارد شلوطر- بازار- تهران. در جواب مراسله مورخه ۱۲/۱۲/۱۴ خلاصۀ احصائیۀ مطابع ایران را باستثناء کرمان بضمیمه ارسال می دارد و چنانچه صورت اسمی مطابع مورد احتیاج باشد ممکن است یک نفر را به ادارۀ انطباعات (اداره احصائیه) این وزارتخانه بفرستید و صورت مطلوب را استنساخ نماید. مدیر کل وزارت انطباعات»
در این ضمیمه که متن تصویری آن به پیوست کتاب آمده است کل چاپخانه های ایران ۱۲۰ چاپخانه است که از این میان تنها ۱۰چاپخانه سنگی می باشد و بقیۀ چاپخانه ها سربی است.
کتاب تاریخچۀ چابخانۀ کلیسای وانک و فهرست کتاب های چاپ شده (۱۶۳۶- ۱۹۷۲م.) تألیف استاد لئون میناسیان اختصاصاً به تاریخ چاپ اصفهان پرداخته است. این کتاب که به زبان ارمنی به سال ۱۹۷۲م. در چاپخانه کلسیای وانک جلفای اصفهان به چاپ رسیده است، شامل تاریخچه ای مفصل از ورود صنعت چاپ توسط ارامنه به ایران و راه اندازی چاپخانه کلیسای وانک می باشد و در ضمن آن کلیه کتاب هایی که توسط این چاپخانه از سال ۱۶۳۶م. تا سال ۱۹۷۲م. به چاب رسیده،معرفی نموده است. بعدها استاد ارجمند لئون میناسیان در مقاله ای با عنوان مختصری در باره نخستین کتاب چاپ شده در ایران که در مجله هور شماره ۳۱به تاریخ دی ۱۳۵۲ شمسی منتشر گردید، اطلاعاتی در خصوص چاپخانه ای که در اصفهان توسط ارامنه تأسیس گردید بیان داشتند؛ میناسیان چندین سال بعد همین اطلاعات را با نام اولین چابخانۀ ایران و فهرست چاپخانه های اصفهان به صورت کتاب به سال ۱۳۷۹شمسی به چاپ می رساند.
در سال ۱۳۸۶ش. مقاله ای با نام درآمدی تاریخی بر روند تدوین و چاپ نخستین کتاب های درسی نوشتۀ دکتر مقصود علی صادقی و دکتر محمدرضا عسکرانی در مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان دورۀ دوم، شمارۀ پنجاهم منتشر گردید که مؤلفین در آن به بررسی چگونگی تدوین و چاپ کتاب های درسی پرداختند که اطلاعات ارزشمندی در خصوص کتب چاپ سنگی درسی به خوانندگان درآن ارائه می گردد.
در زمینه موضوع تحقیق مطالعاتی نیز صورت گرفته که در ادامه معرفی می گردد:
حسینی راد و خان سالار (۱۳۸۴) در پژوهشی به بررسی کتاب های چاپ سنگی مصور دوره قاجار پرداختند. نتایج بررسی آنها نشان میدهد که ساختار کتاب آرایی در کتب چاپ سنگی مبتنی بر حرکت های سنتی کتاب سازی ایرانی است و نحوه استفاده از عناصر بصری و سایر اصول از همان مبانی هنری دوره های قبل، نظیر استفاده از سطر، جدول کشی، کتابت و تصویر پیروی می کند.
افضل طوسی و محمدخانی(۱۳۸۹) به بررسی ویژگی های بصری روزنامه های قاجار و تطبیق این ویژگی ها در دو دوره چاپ سنگی و سربی پرداختند. در آخر، علاوه بر شناخت مستند ویژگی های بصری اولین روزنامه ها در ایران، این نتیجه حاصل شد که نوع چاپ (سنگی و سربی) در گرافیک روزنامه ها تاثیرگذار بوده است. جایگزین شدن دستگاه چاپ سربی به جای امکانات چاپ سنگی، باعث شد تا کم تر شاهد حضور عناصر زیبایی و تزئینی، طراحی حروف خلاقانه در تیتر، متن و سرلوحه، استفاده از نوشته در جهات مختلف و کاربرد تصویر باشیم. ولی در عین حال با طرح بندی مستحکمتر، قانونمندتر و فضای تنفس بهتر نسبت به نمونه های سنگی مواجه هستیم.
آراسته و همکاران (۱۳۹۰) پژوهشی پیرامون الگوی مناسب برای ذخیره و سازماندهی اطلاعات کتابشناختی و نسخه شناختی کتابهای چاپ سنگی انجام دادند. یافته ها نشان داد فرمت مارک ایران با افزودن فیلدهایی از فرمت یونی مارک، تا حد زیادی می تواند برای ذخیره و بازیابی اطلاعات متنوع منابع چاپ سنگی مناسب باشد.
شایسته فر و متفکرآزاد (۱۳۹۰) به بررسی موضوعی کتب منتخب چاپ سنگی مصور موجود در کتابخانه مرکزی تبریز پرداختند. یافته های تحقیق حاکی از آن است که سه کتاب آثار عجم، کلیات جودی و هزاردستان مورد بررسی، دارای تصاویر زیبا با عناصر زیبایی شناسی و بصری فراوانی است. توجه به موضوعات مختلف اجتماعی، مذهبی، تاریخی از جمله ویژگی های مفهومی این کتب است که در کنار ویژگی های زیبایی شناسی آن از جمله ترکیب بندی، بعدنمایی و … دیده می شود.
امیری و همکاران (۱۳۹۰) در پژوهشی وضعیت مجموعه های نسخه های خطی و چاپ سنگی مراکز فرهنگی وابسته به نهاد کتابخانه های عمومی کشور را بررسی نمودند. یافته ها نشان داد که ۵۸۸۳ جلد نسخه خطی و ۱۷۰۲۹ جلد چاپ سنگی در این کتابخانه ها موجود است. ۵۱ کتابدار در مقاطع مختلف در بخش نسخه های خطی و چاپ سنگی در حاشیه دیگر وظایف در بخش های مختلف کتابخانه های عمومی کشور فعالیت می کنند. ۷ درصد کتابخانه ها از دوره های ضمن خدمت بهره جویی داشته اند. ۱۹ درصد کتابخانه ها دما و نور؛ ۱۱ درصد کتابخانه ها رطوبت؛ و ۱۱ درصد کتابخانه ها سیستم های کنترلی دما و رطوبت را بازرسی می کنند. ۶۸٫۷۴ درصد نسخه های خطی و ۵۲٫۳۱ درصد چاپ سنگی فهرست نویسی شده است. ۷ درصد کتابخانه ها در حال دیجیتال سازی محتوا می باشند. ۸۰ درصد کتابخانه ها به صورت دستی و در محل کتابخانه اطلاع رسانی می کنند. ۸۸ درصد کتابخانه ها برای افراد و با شرایط خاص دسترس پذیر بوده و شیوه بازیابی در ۷۶ درصد کتابخانه ها فهرست دستی می باشد.
فصل سوم:
روش شناسی تحقیق

نیز ایشان می‌فرماید: «قَالَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ ع‏ یَا رَبِّ أَیُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَکَ فَقَالَ حُبُ‏ الْأَطْفَالِ‏ فَإِنِّی فَطَرْتُهُمْ عَلَى تَوْحِیدِی فَإِنْ أَمَتُّهُمْ أَدْخَلْتُهُمْ بِرَحْمَتِی جَنَّتِی‏؛ موسی۷از خدا پرسید: خدایا برترین اعمال نزد تو کدام است؟ خداوند فرمود: دوست داشتن کودکان؛ زیرا من آن‌ها را بر فطرت توحید خود آفریدم و اگر آن‌ها را بمیرانم، همه آن‌ها را به رحمت خود، به بهشت وارد می‌کنم».^[۴۴۵]
برخی از آثاری که محبت کافی به کودک میتواند در بر داشته باشد، به شرح ذیل است:
۲-۶-۱-۱-۱-۱- رفع و ارضای نیاز طبیعی کودک: پاسخ‌گویی به نیازهای عاطفی کودک، افزون بر آن‌که او را از عوارض ناشی از ارضا نشدن آن مصون میدارد، او را در حالت اعتدال روحی- روانی قرار خواهد داد. اما اگر این نیاز کودک، ارضا نشود، مشکلات بسیاری را پدید خواهد آورد.^[۴۴۶] به عقیده بسیاری از دانشمندان، اکثر تندخویی‌ها، خشونت‌ها، لج‌بازی‌ها، زورگویی‌ها، بدبینی‌ها، اعتیادها، افسردگی‌ها، گوشه‌گیری‌ها، ناامیدی‌ها و ناسازگاری‌های افراد، معلول عقده حقارتی است که در اثر محرومیت از محبت به وجود آمده است.^[۴۴۷]
لذا با محبت به کودک، میتوان از بسیاری از انحرافات جلوگیری کرد؛ زیرا کمبود محبت، یکی از عوامل بسیار قوی برای سوق دادن اطفال و نوجوانان به سوی بزهکاری است.^[۴۴۸] روان‌شناسان و متخصصان اطفال که چندین هزار نمونه از جرایم را بررسی کردهاند، به این نتیجه رسیدهاند که برخی از کودکان به علت این‌که در محیط خانواده مورد بی‌مهری و بی‌اعتنایی پدر و مادر خود قرار گرفته‌اند، در واکنش به این کمبود، شروع به سرقت یا آزار دیگران کرده‌اند.^[۴۴۹]

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

۲-۶-۱-۱-۱-۲- جلب اعتماد کودک به محبت کننده؛ برای تربیت‌پذیری، متربّی باید به مربی اعتماد داشته و از او حرف شنوی داشته باشد.^[۴۵۰] این اعتماد و حرف شنوی، با محبت ایجاد میشود و طبیعی است که هر محبوبی، کلامش گوش‌کردنی است. امام علی۷در این‌باره در وصیت به فرزندش میفرماید: «…وَ اعْلَمْ أَیْ بُنَیَّ أَنَّهُ مَنْ لَانَتْ کَلِمَتُهُ وَجَبَتْ‏ مَحَبَّتُه‏…؛ فرزندم، بدان کسی که سخنش نرم است، باید او را دوست داشت».^[۴۵۱]
۲-۶-۱-۱-۱-۳- یادگیری شیوه محبت به دیگران؛ کودکی که در محیط گرم محبت، اظهار محبت را از پدر و مادر یاد میگیرد، خوش قلب، خیرخواه و انسان‌دوست، بار میآید و در آینده در محبت به فرزندان خود و دیگران ناتوان نخواهد بود.^[۴۵۲]
۲-۶-۱-۱-۱-۴- اعتماد به نفس؛ از دیگر آثار محبت به کودک و از عوامل موفقیت فرد در زندگی فردی و اجتماعی، اعتماد به نفس است؛ زیرا با محبت به کودک، او احساس ارزشمندی میکند. در مقابل اگر به او محبت نشود، گرچه در زندگی موفق هم باشد، احساس بیارزشی و خود‌کم‌بینی کرده و به خود و دیگران بی اعتماد خواهد شد.^[۴۵۳]
با در نظر گرفتن مجموعه سیره‌ها و روایات معصومان:، چنین برداشت می‌شود که محبت به کودکان و فرزندان، سیره آنها بوده و این محبت، اختصاص به فرزندان معصوم آنها نیز نداشته است. چنانچه در روایتی به نقل از مالک آمده است: پیامبر اکرم۶به دیدار انصار میرفت و بر کودکان سلام میکرد و دست بر سر آنها میکشید و برای آنها دعا میکرد.^[۴۵۴]
۲-۶-۱-۱-۲- شیوه‌های ابراز محبت به کودکان
یکی از نکات مهم در مسأله محبت به کودکان، این است که تنها به محبت درونی اکتفا نشود؛ زیرا محبت وقتی مؤثر و مفید خواهد بود که ابراز گردد و کودک از محبت به خود آگاه شود و گرنه اصل محبت داشتن، تنها برای محبت کننده میتواند مفید باشد نه برای محبت شده.
خداوند، خود در موضع تربیت، این شیوه را به کار بسته است. در قرآن کریم، نمونه‌ای از این‌گونه اظهار محبت را می‏توان در جریان گفتگوی خدا با موسی۷در کوه طور و گذاردن تکلیف پیامبری بر عهده او مشاهده کرد: *(…وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّهً مِّنِّى‏ِ…؛ …و من محبّتى از خودم بر تو افکندم، تا در برابر دیدگان [علم‏] من، ساخته شوى (و پرورش یابى )…)* طه/۳۹
در این آیه، خداوند با موسی۷سخن میگوید و از این‌که او را در کودکی، غرق محبت خویش کرده بود پروردگار، آن‌چنان محبت و علاقه قلبى و جاذبه الهى در وجود موسى قرار داد که هر که به او مى‏نگریست، مجذوب او می‌شد.^[۴۵۵] نکته قابل توجه، این‌که چون لسان آیه، لسان کمال عنایت و شفقت ولطف و انس است، سخن، با ضمیر متکلم وحده (القیتُ) اظهار شده است و این نهایت نزدیکی و صمیمیت را میرساند. نیز محبت را نکره آورده و فرموده” محبتى بر تو افکندم” تا به عظمت و فخامت و عجیب بودن آن اشاره کند. به راستی همین شیرینی و محبت لطف الهی است که موسی۷را بر انجام تکلیف توانا میکند.^[۴۵۶]
ابراز محبت، نکتهای است که ائمه:نیز اصحاب خود را به آن سفارش کردهاند و روش‌های متفاوتی را در ابراز محبت به کودکان و فرزندان خود به کار می بردهاند که در ذیل به پاره‌ای از آ‌ن‌ها اشاره میشود.
۲-۶-۱-۱-۲-۱- بیان محبت: علی۷به فرزندش حسن۷میفرماید: «وَجَدْتُکَ‏ بَعْضِی‏ بَلْ وَجَدْتُکَ کُلِّی حَتَّى کَأَنَّ شَیْئاً لَوْ أَصَابَکَ أَصَابَنِی وَ کَأَنَّ الْمَوْتَ لَوْ أَتَاکَ أَتَانِی فَعَنَانِی مِنْ أَمْرِکَ مَا یَعْنِینِی مِنْ أَمْرِ نَفْسِی فَکَتَبْتُ إِلَیْکَ کِتَابِی هَذَا مُسْتَظْهِراً بِه‏…؛ و تو را دیدم که پارهای از منی، بلکه دانستم که مرا همه جان و تنی، چنانکه اگر آسیبی به تو رسد به من رسیده و اگر مرگ بر سر وقتت آید، رشته زندگی مرا بریده. پس کار تو را چون کار خود شمردم و این اندرزها را به تو راندم تا تو را پشتیبانی باشد».^[۴۵۷]
۲-۶-۱-۱-۲-۲- بوسیدن کودک: امام باقر۷از پدر خود و او نیز از امام حسین۷نقل میکند که فرمود: من و برادرم نزد جدم رسول خدا۶رفتیم. پیامبر۶، من را بر زانوی چپ و برادرم حسن را بر زانوی راست خویش نشاند. سپس ما را بوسید و فرمود: «پدرم به فدای دو فرزندی باد که امام هستند».^[۴۵۸]
۲-۶-۱-۱-۲-۳- میوه نوبر را به کودکان دادن: ابوهریره میگوید: هر گاه برای پیامبر۶میوه نوبر میآوردند، میگفت: «خدایا به شهر ما میوه و به مدّ و صاع^[۴۵۹] ما، برکت روزافزون ده». سپس این میوه نوبر را به کوچک‌ترین کودکانی که نزد او حاضر بودند، میداد.^[۴۶۰]
۲-۶-۱-۱-۲-۴- هدیه دادن به کودکان: امام صادق۷فرمود: «إِذَا سَافَرَ أَحَدُکُمْ‏ فَقَدِمَ مِنْ سَفَرِهِ فَلْیَأْتِ أَهْلَهُ بِمَا تَیَسَّرَ وَ لَوْ بِحَجَر؛ هرگاه مردی به سفر میرود، هنگامی‌که نزد خانوادهاش برمیگردد، باید چیز تازه و مطبوعی برای آنها بیاورد؛ اگرچه چیز کم ارزشی هم‌چون سنگی باشد».^[۴۶۱]
۲-۶-۱-۱-۲-۵- بازی کردن با کودکان و سواری دادن به آنها: جابربن عبدالله میگوید: «دَخَلْتُ عَلَى النَّبِیِّ ص وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ع عَلَى ظَهْرِهِ وَ هُوَ یَجْثُو لَهُمَا وَ یَقُولُ نِعْمَ الْجَمَلُ جَمَلُکُمَا وَ نِعْمَ الْعَدْلَانِ أَنْتُمَا؛بر پیامبر۶وارد شدم، در حالی‌که حسن و حسین۷را بر پشت او سوار بودند و پیامبر۶، برای آنها زانو زده بود و میگفت: چه شتر خوبی دارید و چه سواران خوبی هستید».^[۴۶۲]
۲-۶-۱-۱-۳- چگونگی به‌کارگیری محبت در تربیت قرآنی کودکان
محبت، در دین اسلام، جایگاه والایی دارد تا آن‌جا که یکی از فروع شریعت مقدس اسلام، «تولّی» می‌باشد. قرآن کریم در این زمینه میفرماید: *(مُّحمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلىَ الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ…؛ محمّد۶فرستاده خداست و کسانى که با او هستند در برابر کفّار سرسخت و شدید، و در میان خود مهربانند…)* فتح/ ۲۹
البته نباید فراموش کرد که معیار مسلمان بودن، گفتن شهادتین است، نه سلیقه شخصی ما یا ظاهر افراد. بنابراین همه کسانیکه در جامعه اسلامی هستند، مسلمانند و باید با آنان مهربان بود. بالاتر از این، باید به این نکته توجه داشت که رابطه عاطفی‌ای که بین خدا و بنده در اسلام وجود دارد، در ادیان دیگر کمتر مشاهده میشود. معرفی «اللّه »، به عنوان خدایی که با بندگانش ارتباط محبتآمیز دارد، از افتخارات دین اسلام است. مهربانی و عطوفت در سیره پیامبر اسلام۶و ائمه معصومین:از دیگر نکات بارزی است که میتواند در ارائه چهرهای زیبا از دین مؤثر باشد و به جذب هر چه بیشتر کودکان، نوجوانان و جوانان بینجامد.
بنابراین لازم است علاوه بر ارتباط مهرآمیز مربّی قرآن، در جهت تقویت ارتباط محبت‌آمیز کودکان با خدا و اولیای او همت گماشت. بر این اساس، در تربیت قرآنی کودکان، باید با درونی کردن محبت‌ در دو زمینه «محبت به خدا» و «محبت به اولیای خدا»، به ارائه چهرهای زیبا و خوشایند از دین، اقدام نمود که در ذیل، به تبیین هر یک می‌پردازیم:
۲-۶-۱-۱-۳-۱- محبت به خدا: انسان دارای غرایز، احساسات و انگیزه‌های بسیاری است. اصیل‌ترین این امیال فطری عبارتند از میل به ادراک، میل به قدرت، میل به عشق و پرستش.^[۴۶۳]
به طور کلی برای محبّت از نظر شدت و ضعف، سه مرتبه میتوان قائل شد:^[۴۶۴]
- مرتبه ضعیف که مقتضی نزدیک شدن به محبوب در وضعیت عادی است؛ ولی هیچ نوع فداکاری و از خودگذشتگی در آن وجود ندارد.
- مرتبه متوسط که افزون بر خواست نزدیک شدن، مقتضی فداکاری در راه اوست؛ تا حدّی که با منافع کلی و مصالح اساسی شخصی مزاحمت نداشته باشد.
- مرتبه شیفتگی و خودباختگی که از هیچ فداکاری در راه محبوب دریغ نمیورزد و کمال لذت خود را در تبعیت از او در اراده و صفات بلکه در فنای خود در راه او میداند. این همان عشق به خداست که از اهداف تربیت دینی در بُعد عاطفی شمرده میشود.
شهید مطهری هم درباره عشق میگوید: «وقتی محبت به حالتی برسد که زمام فکر و اراده انسان را بگیرد و بر عقل و اراده چیره گردد، این حالت را عشق مینامند و هر عشقی که به مرحله عشق واقعی برسد به مرحله پرستش میرسد^[۴۶۵] که در این حالت، انسان میخواهد از وجود محدود خویش پرواز کرده و به حقیقتی پیوند یابد که در آن جا نقص و محدودیتی وجود ندارد».^[۴۶۶]
راسل در زمینه تمایلات انسان میگوید: «میان انسان و جانوران دیگر تفاوت‌های گوناگونی وجود دارد که پاره‌ای عقلی است و پاره‌ای عاطفی. یکی از تفاوت‌های عاطفی مهم این است که تمایلات انسان بر خلاف جانوران، اساساً بی حدّ و حصر است و ارضای کامل آنها ممکن نیست».^[۴۶۷]
این امیال با این‌که به امور گوناگونی تعلق میگیرند، سرانجام، همه آنها به هم میپیوندند و ارضای نهایی آنها در یک چیز خلاصه میشود و آن عبارت از ارتباط با سرچشمه بینهایت علم و جمال و کمال است.
سخن زیبای خداوند به حضرت داود۷، گویای اوج محبت پروردگار به بندگانش می‌باشد: « یَا دَاوُدُ أَبْلِغْ أَهْلَ أَرْضِی أَنِّی حَبِیبُ مَنْ أَحَبَّنِی وَ جَلِیسُ مَنْ جَالَسَنِی وَ مُونِسٌ لِمَنْ أَنِسَ بِذِکْرِی وَ صَاحِبٌ لِمَنْ صَاحَبَنِی وَ مُخْتَارٌ لِمَنِ اخْتَارَنِی وَ مُطِیعٌ‏ لِمَنْ أَطَاعَنِی مَا أَحَبَّنِی أَحَدٌ أَعْلَمُ ذَلِکَ یَقِیناً مِنْ قَلْبِهِ إِلَّا قَبِلْتُهُ لِنَفْسِی وَ أَحْبَبْتُهُ حُبّاً لَا یَتَقَدَّمُهُ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِی،^[۴۶۸] مَنْ طَلَبَنِی بِالْحَقِّ وَجَدَنِی وَ مَنْ طَلَبَ غَیْرِی لَمْ یَجِدْنِی‏؛ من طلبنى بالحق وجدنى، و من طلب غیرى لم یجدنى؛ ای داود! به بندگانم بگو که من دوست کسی هستم که مرا دوست داشته باشد و هم‌نشین کسی هستم که هم‌نشین من باشد و مونس کسی هستم که با یاد من مأنوس باشد و همراه کسی هستم که همراه من باشد و کسی را انتخاب میکنم که مرا انتخاب کرده است و مطیع کسی هستم که از من اطاعت کند و اگر بدانم کسی قلباً مرا دوست می‌دارد، آن‌چنان دوستش میدارم که هیچیک از بندگانم را دوست نداشته‌ام، و کسى‌که حقیقتاً در جستجوى من باشد، مرا خواهد یافت و کسى‌که در پى غیر من باشد، هرگز مرا نخواهد یافت».^[۴۶۹]
بنابراین باید خداوند را به گونه‌ای معرفی کرد که کودک، خود به خود به این مطلب پی ببرد که گمشده او، همان خداست.^[۴۷۰] جهت تحقق این هدف، به صفات مربوط به جمال و کمال خداوند اشاره میکنیم که سبب شناخت عمیق کودک به خداوند و جلب محبت او میشود:
۲-۶-۱-۱-۳-۱-۱- تأکید بر معرفی صفات خدا (بخصوص لطف و رحمت واسعه الهی):
در متون اسلامی بر معرفی صفات خدا بسیار تأکید شده است؛ در قرآن، خداوند از راه صفات به مردم معرفی شده است. در آیات متعددی خداوند با صفات سمیع، علیم^[۴۷۱]، ذوفضل^[۴۷۲]، حیّ، قیوم، عظیم^[۴۷۳]، غنیّ، حمید^[۴۷۴]، رؤف، رحیم^[۴۷۵] و … توصیف شده است. شناساندن صفات خدا، یکی از روش‌های کارآمد در رشد و ارتقای معرفت و اعتقاد به خدا است. در این روش، مربّی به جای متمرکز شدن بر ترسیم تصویری از ماهیت خداوند متعال، سعی میکند صفات جلال و جمال خداوند متعال را برای متربّی به تصویر بکشد.
مزایای روش معرفی صفات خدا
همان‌طور که بیان شد به‌کارگیری این روش، نقش بسزایی در ترسیم تصویری محبت‌آمیز از خداوند در ذهن کودکان دارد که در ذیل به برخی مزایای آن اشاره می‌شود:^[۴۷۶]
- مفاهیم به کار گرفته شده، واضح، روشن و برای اکثر مردم بخصوص کودکان، به آسانی قابل فهم است. مهربانی، شفقت، بخشش و … مفاهیمی هستند که همه، پیوسته با آن سروکار دارند و به همین سبب، درک آن‌ها، به ویژه اگر همراه با ارائه مصداق باشد- مانند سیره معصومان:- آسان است.
- در این روش، در ذهن کودک، تصورات نادرستی نسبت به خداوند ایجاد نمیگردد. به همین سبب در روایات، در هر موردی که احتمال پیدایش تصور نادرست در مخاطب بوده است، به صراحت، آن را متذکر شده‌اند.^[۴۷۷]
- این روش، علاقه و محبت به خدا را در کودکان ایجاد میکند؛ زیرا انسان فطرتاً و از عمق وجود خود، کسی را که جامع صفات نیکو و زیبا باشد دوست دارد و از هر که صفات ناپسند دارد بیزار است. از این‌رو انسان وقتی خود را با خدایی مواجه میبیند که «در عین قدرت، بخشنده و آمرزنده است؛ در حال غضب، بسیار بردبار است؛ آفریننده آفریننده‌ها است؛ با عزتش، عزیزان را مقهور کرده؛ بزرگان، در مقابل بزرگیش متواضعند؛ هر گاه او را بخوانیم جوابمان میدهد؛ زشت‌کاری‌هایمان را میپوشاند؛ درِ خانه اش هیچ‌گاه بسته نمیشود؛ گدایی از درگاهش رانده نمیشود؛ آرزومندی از درگاهش ناامید نمیگردد؛ مأمن خائفان است، نجات‌دهنده صالحان، بالابرنده مستضعفان، خوار کننده مستکبران، در هم شکننده زورگویان و جباران، نابود کننده ستمگران، فریادرس دادخواهان است و …»^[۴۷۸] خود به خود علاقه و محبت به خدا را در خود احساس میکند.
- آشنایی متربّی با صفات خدا، موجب میشود، وظیفه خود را در مقابل خدا تشخیص دهد و بداند چه کارهایی موجب غضب اوست و این امر در جهت دادن به اعمال و رفتار او بسیار مؤثر است.
قرآن کریم بیان میکند که انسان، شایستگی آن را دارد که دلبسته حضرت حق شود: *(وَ مِنَ النَّاسِ مَن یَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللَّهِ وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَشَدُّ حُبًّا لِّلَّهِ…؛ بعضى از مردم، معبودهایى غیر از خداوند براى خود انتخاب مى‏کنند و آنها را هم‌چون خدا دوست مى‏دارند. امّا آنها که ایمان دارند، عشقشان به خدا، (از مشرکان نسبت به معبودهاشان،) شدیدتر است…)* بقره/ ۱۶۵.
اساساً عشق حقیقى، همیشه متوجه نوعى از کمال است، انسان هرگز عاشق عدم و کمبودها نمى‏شود، بلکه همواره دنبال هستى و کمال مى‏گردد و به همین دلیل آن کس که هستى و کمالش از همه برتر است، از همه کس به عشق ورزیدن سزاوارتر مى‏باشد. کوتاه سخن این‌که همانطور که آیه فوق مى‏گوید، عشق و علاقه افراد باایمان نسبت به خدا از عشق و علاقه بت‌پرستان به معبودهاى پنداریشان ریشه‏دارتر و عمیق‌تر و شدیدتر است؛ چرا که عشق مؤمنان از عقل و علم و معرفت سرچشمه مى‏گیرد، اما عشق کافران از جهل و خرافه و خیال!^[۴۷۹]
در سیره معصومان:نیز در مورد محبت خدا نسبت به انسان‌ها مطالبی ذکر گردیده است. برای نمونه نقل شده که: مردی لانه پرنده‌ای را که در آن جوجه وجود داشت، میآورد و پدر و مادر جوجه‌ها نیز به دنبال او پرواز میکردند و بر دستان او فرود میآمدند. پیامبر۶رو به یارانش کرد و فرمود: «از رفتار این دو پرنده نسبت به جوجه‌شان تعجب میکنید؟! قسم به آن‌که مرا به حق مبعوث کرده است، خداوند به بندگان خود مهربان‌تر است تا این دو پرنده نسبت به جوجه‌شان».^[۴۸۰]
۲-۶-۱-۱-۳-۱-۲- منعم بودن خداوند و روش یادآوری نعمت‌های الهی
یکی از راه‌های متوجه ساختن همگان ـ بخصوص کودکان ـ به سوی خداوند، یادآوری نعمت‌های الهی است چنان‌چه خداوند به‌طور صریح به حضرت موسی۷وحی کرد: «أَحْبِبْنِی وَ حَبِّبْنِی إِلَى خَلْقِی قَالَ مُوسَى یَا رَبِّ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ أَنَّهُ لَیْسَ أَحَدٌ أَحَبَّ إِلَی‏ مِنْکَ فَکَیْفَ لِی بِقُلُوبِ الْعِبَادِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَیْهِ فَذَکِّرْهُمْ نِعْمَتِی وَ آلَائِی فَإِنَّهُمْ لَا یَذْکُرُونَ مِنِّی إِلَّا خَیْراً؛ ای موسی مرا دوست بدار و مرا محبوب بندگانم قرار بده! موسی گفت: خدایا! تو میدانی که من هیچکس را مانند تو دوست ندارم، امّا بندگانت را چگونه به این کار ترغیب کنم؟ خداوند فرمود: نعمت هایم را به آنان گوشزد کن که آنان در این صورت جز به نیکی از من یاد نمیکنند»^[۴۸۱].
روشن است که خداوند متعال، نعمت‌های مادی و معنوی فراوانی برای بشر آفریده است. به عبارتی، خداوند، انسان را سرشار از نعمت‌های خویش نموده و همه نوع نعمت در اختیار او قرار داده است. در قرآن، نعمت‌های الهی بر دو گونه‌اند: نعمت‌های ظاهری و نعمت‌های باطنی؛ چنان‌که خداوند در قرآن کریم می فرماید: *(…وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَهً وَ بَاطِنَهً…؛ و نعمت‌های آشکار و پنهان خود را به طور فراوان بر شما ارزانی داشته است.)* لقمان /۲۰
در این‌که منظور از نعمت‌های «ظاهر» و «باطن» در آیه چیست، مفسّران بسیار سخن گفته‌اند. در احادیثی که از پیامبر مکّرم اسلام۶و ائمه اطهار:نقل شده است، نعمت ظاهری را رزق و آفرینش نیکو و توحید و نبوت و اسلام و نعمت باطنی را ولایت و مودت اهل بیت پیامبر۶دانسته‌اند.^[۴۸۲] از سوی دیگر، قرآن کریم در آیاتی چند، به یادآوری نعمت‌های الهی سفارش نموده است. برای مثال، می‌فرماید: *(یَأَیهَُّا النَّاسُ اذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکمُ‏ْ هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَیْرُ اللَّهِ یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ لَا إِلَاهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَکُون؛ ای مردم به یاد آورید نعمت‌های خدا را بر شما؛ آیا آفریننده‌ای جز خدا هست که شما را از آسمان و زمین روزی دهد؟ هیچ معبودی جز او نیست؛ با این حال چگونه به سوی باطل منحرف می‌شوید؟)* فاطر/ ۳
بنابراین یکی از روش‌های تربیتی پیامبران الهی، یادآوری نعمت‌های الهی می‌باشد تا به این وسیله، گرایش انسان‌ها را به سوی صاحب نعمت برانگیزند و سپاس‌گزاری از نعمت‌دهنده را که از گرایش‌های ریشه‌دار و فطری انسان است، در آنان بیدار سازند. چنان‌که حضرت امیرالمؤمنین علی۷در این باره می‌فرماید: «فَبَعَثَ فِیهِمْ رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَیْهِمْ‏ أَنْبِیَاءَهُ‏ لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ وَ یُذَکِّرُوهُمْ مَنْسِیَّ نِعْمَتِهِ…؛ پس خداوند رسولانش را بر انگیخت، و پیامبرانش را به دنبال هم به سوى آنان گسیل داشت، تا اداى عهد فطرت الهى را از مردم بخواهند، و نعمتهاى فراموش شده او را به یادشان آرند …»^[۴۸۳]
علاوه بر این، باید تصویری که از خداوند در ذهن کودکان شکل می‌گیرد، خدایی غنی و بزرگی باشد که نه تنها توانایی برآوردن همه خواسته‌های بشر را دارد بلکه بسیاری از نعمت‌هایی که به انسان می‌دهد، پیش از این بوده که انسان، نیازش را بیان کند. امام علی۷در خطبه اشباح در وصف خداوند میفرماید: «مَا لَا تُنْفِدُهُ مَطَالِبُ الْأَنَامِ لِأَنَّهُ الْجَوَادُ الَّذِی‏ لَا یَغِیضُهُ سُؤَالُ السَّائِلِینَ وَ لَا [یُبَخِّلُهُ‏] یُبْخِلُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّین‏؛ در نزد او، آن‌قدر از نعمت‌ها وجود دارد که هر چه انسان‌ها درخواست کنند تمامی نمیپذیرد؛ چون او بخشنده‌ای است که درخواست نیازمندان، چشمه وجود او را نمیخشکاند و اصرار و درخواست‌های پیاپی، او را به بخل ورزیدن نمیکشاند».^[۴۸۴]
مرحوم نراقی در بیان طریق تحصیل محبت خدا و تقویت آن از این راه میگوید: «یکی از راه‌های تحصیل محبت خدا و تقویت آن، دوام فکر و ذکر به یاد خدا و تفکر در شگفتی‌های آفرینش و … و آن‌چه از نعمت‌های غیر متناهی در دنیا و آخرت مهیّا نموده است، می‌باشد».^[۴۸۵]
سخن ژان ژاک روسو نیز از تأثیر یادآوری نعمت‌ها در تحریک احساسات انسان و تحصیل محبت خدا نشان دارد. وی در کتاب امیل میگوید: «از مشاهده نعمت‌های بیکران و الطاف بی پایان او[ احساس] رقّت به من دست میدهد. بخشش‌های او را از دل و جان شکر میگویم».^[۴۸۶]
از این‌رو، در دوره دبستان با توجه به تمایلات فطری و گرایش‌های ذاتی پاک و دست نخورده کودکان، بهتر می‌توان از روش یادآوری نعمت‌های الهی در آموزش و تعمیق بینش الهی آنان استفاده کرد. یادآوری نعمت‌های خداوند، می‌تواند به تقویت و تعمیق شناخت کودک در مسأله خداشناسی کمک کند تا بتواند ولی نعمت خود را بشناسد و وظایف خود را از قبیل شکرگزاری و ایمان به او، ایفا کند. با یادآوری نعمت‌های الهی، می‌توان ذهن کودک را به خدای مهربان متوجه کرد و میل و گرایش او را نسبت به خدایی که همه چیز را آفریده و به همه کمک می‌کند، جلب نمود. بر این اساس، در تدریس و آموزش خداشناسی و معاد به کودکان، باید بیش‌تر بر محبت و عشق الهی به همه انسان‌ها و به ویژه نیکوکاران و دادن پاداش و نعمت‌های بهشتی به آنان در روز قیامت تأکید کرد و آنان را نسبت به خدا و رحمت او امیدوار و علاقه‌مند ساخت و از بیان عذاب و رنج دوزخ، که زندگی پس از مرگ را به گونه‌ای وحشتناک و دهشت‌انگیز ترسیم نماید، خودداری کرد.