بند یازدهم: بند ۱۸ ماده ۷۱ قانون شوراها ۵۸
بند دوازدهم: بند ۱۹ ماده ۷۱ قانون شوراها ۵۹
گفتار دوم: قوانین جاری شهرداری و شورای شهر ۵۹
بند اول: ماده ۷۴ قانون شوراها، اصلاحی ۱۳۸۲ ۵۹
بند دوم: ماده ۸ لایحه ی قانونی نحوه خرید و تملک برای اجرای برنامه های عمومی،عمرانی ونظامی

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

دولت ۵۹
بند سوم: بند۲۴ ماده ۵۵ قانون شهرداری ۶۰
بند چهارم: بند ۲۰ ماده ۵۵ قانون شهرداری ۶۰
مبحث سوم: استعلامات حقوقی مربوط به شهرداری و شورای شهر ۶۰
گفتار اول: استعلامات حقوقی مربوط به شهرداری ۶۰
بند اول: استعلام در مورد نمایندگان حقوقی شهرداری ۶۰
بند دوم: استعلام در مورد انجام معامله شهرداری با شرکت تعاونی کارکنان شهرداری ۶۱
بند سوم: استعلام در مورد اخذ عوارض از پیاده روها و خیابان ها، میادین ۶۱
بند چهارم: استعلام در مورد قرار داد شهرداری با دستگاه های دولتی و غیر دولتی بطور پیمانکاری ۶۲
بند پنجم: استعلام در مورد نحوه استفاده تشکل های غیر انتفاعی از محلات غیر تجاری ۶۲
گفتار دوم: استعلامات حقوقی مربوط به شوراهای شهر ۶۲
بند اول: استعلام در مورد کمک های مالی شورای شهر به سازمان ها ۶۲
بند دوم: استعلام در مورد شخصیت حقوقی شورای شهر ۶۳
بند سوم: استعلام در مورد انجام معامله بستگان درجه یک اعضای شورای شهر با شهرداری ۶۳
بند چهارم: استعلام در مورد مصوبه شورای شهر در امر پرداخت مبالغی به افراد مستمند بطور مستمر ۶۴
بند پنجم : استعلام در مورد بخشش و معافیت از پرداخت جرایم ماده ۱۰۰ و ۷۷ قانون شهرداری
توسط شورای شهر ۶۴
نتیجه گیری و پیشنهادات ۶۶
الف: نتیجه گیری ۶۶
ب: پیشنهادات ۶۷
منابع و مأخذ ۶
^[۱]چکیده:
شهرداری سازمانی است غیر دولتی، عمومی و تا حدی مستقل، اما دارای رسمیت قانونی که در یک شهر به ارائه خدمات می‌پردازد. این ویژگی دقیقاً مقابل خصلت بخشی بودن نظام مدیریت کشور است. مجموعه اداری شهرداری از دو جزء تشکیل شده است :
۱-شورا ها یا انجمن شهر که قوه مقننه و ناظر بر عملکردبخش اجرایی شهرداری است ، که بطور مستقیم توسط مردم انتخاب می شوند.
۲-دستگاه اجرایی شهرداری که وظیفه اجرای مصوبات شورای شهر و انجام سایر وظایفی را برعهده دارد که به موجب قانون بر عهده شهرداری می باشد. مسئولیت اجرایی شهرداری بر عهده شهردار است که بصورت مستقیم یا غیر مستقیم برگزیده مردم است. طبق قانون اساسی و قانون شوراهای اسلامی، نقش اصلی در مدیریت شهری بر عهده شوراهای اسلامی شهر که نمایندگانش از طرف مردم انتخاب شده اند و تعیین کننده شهردار می باشند . گذاشته شده است.
اغلب برنامه ها و تصمیمات شهرداری (لوایح) با هماهنگی و نظارت شوراها انجام می پذیرد. طبق قانون تشکیلات وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران، شورای شهر به منظور پیشبرد برنامه های اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی و دیگر امور رفاهی با همکاری مردم و نظارت بر امور شهر تشکیل می شود. در این پژوهش سعی و تلاش بر آن است که چگونگی تاثیر گذاری شورای شهر بر شهرداری و نظام حقوقی حاکم بر این دو نهاد مورد بررسی قرار گیرد.
واژگان کلیدی :
شهرداری ، شورای شهر ، نظام حقوقی ، شهردار
مقدمه
طبق قانون تشکیلات وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران، شورای شهر به منظور پیشبرد برنامه های اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی و دیگر امور رفاهی با همکاری مردم و نظارت بر امور شهر تشکیل می شود.
اولین قانون مربوط به انجمن های شهر در سال ۱۲۸۶ هجری شمسی و پس از انقلاب مشروطه به تصویب رسید که در مورد تشکیل انجمن بلدیه بود، در سال ۱۳۲۸ با تصویب قانون شهرداری و انجمن شهرها این قانون جایگزین قانون قبلی گردید. قانون بعدی در سال ۱۳۳۱ تصویب شد و در سال ۱۳۳۴ مورد اصلاح قرار گرفت که فصول دوم و چهارم این قانون به انجمن شهر اختصاص یافته است . پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در نهم اردیبهشت سال ۱۳۵۸ در راستای تحقق آیات شریفه قرآن کریم (… وشاورهم فی الامر- آل عمران – آیه ۱۵۹) و ( و امرهم شوری بینهم – شوری – آیه ۳۸ ).
طبق فرمایش حضرت امام خمینی (ره) به شورای انقلاب فرمودند که به تهیه قانون و آئین نامه اجرائی شوراها برای اداره امور شهر و روستا در سراسر ایران مبادرت ورزیده و پس از تصویب جهت اجرا به دولت ابلاغ نمایند. در همین راستا اولین قانون شوراهای محلی در تیر ماه ۱۳۵۸ در شورای انقلاب به تصویب رسید پس از دوبار اصلاح در سالهای ۱۳۶۱و۱۳۶۵ سرانجام در تاریخ ۱/۳/۱۳۷۵ قانون شوراهای اسلامی و انتخاب شهرداران به تصویب رسید . این قانون در تاریخ۶/۷/۸۲ مورد بازنگری کلی مجلس محترم شورای اسلامی قرار گرفت و در حال حاضر با ۹۵ ماده قابلیت اجرائی داشته و در حال بهره برداری می باشد. لازم به ذکر است هر جا که در این تحقیق صحبت از قانون شوراها سخن به میان آمده مقصود همان قانون تشکیلات و وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران مصوب ۱۳۷۵می باشد. نظر به اینکه اینجانب بمدت ۳ سال بعنوان کارشناس حقوقی شهرداری ساری و مدت ۱۱ سال بعنوان مسئول واحد حقوقی شهرداری بهشهر انجام وظیفه می نمایم با توجه به تجارب چندین ساله ام بر آن شدم تا به منظور پیشبرد برنامه های امور شهری، تصمیم گیریها و جلوگیری از انحراف شوراها از وظایف قانونی خود و روابط حقوقی بین شورای شهر و شهرداری نسبت به گردآوری قوانین، آیین نامه ها، بخشنامه ها و دستورالعمل های مرتبط بین شهرداری و شوراهای اسلامی شهر اقدام نماییم . با امید به اینکه این مجموعه مورد بهره گیری اعضای محترم شورای اسلامی شهر و مدیران شهری (شهرداران) قرار گیرد درآن سعی شده تا حد ممکن ارتباطات قانونی هر یک از وظایف شورای اسلامی شهر با مقررات و قوانین، نحوه ارتباطات و مناسبات شوراها با شهرداری ها، چگونگی اقدام در خصوص نظارتهای قانونی شوراها، وضع و تدوین مقررات و تصویب مواردی که به عهده شوراها گذارده شده همچنین نحوه ارتباط با سازمانها و دستگاه های اجرائی معرفی و تشریح گردد در پایان بر خود لازم می دانم از همکاری کلیه عزیزانی که در تهیه وگردآوری این مجموعه مرا یاری نمودند تشکر و قدردانی نماید.
الف : بیان مسئله
طبق قانون تشکیلات وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران، شورای شهر به منظور پیشبرد برنامه های اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی و دیگر امور رفاهی با همکاری مردم و نظارت بر امور شهر تشکیل می شود. شهرداری سازمانی است غیر دولتی، عمومی و تا حدی مستقل، اما دارای رسمیت قانونی که در یک شهر به ارائه خدمات می‌پردازد. این ویژگی دقیقاً مقابل خصلت بخشی بودن نظام مدیریت کشور است.
ب: انگیزه واهداف موضوع تحقیق
پیشبرد برنامه های امور شهری و روابط حقوقی بین شورای شهر و شهرداری و همچنین جلوگیری از انحراف شوراها از وظایف قانونی خود و تأثیرات این دو نهاد نسبت به یکدیگر در مسائل مختلف، اعم از موارد مالی و غیر مالی و نظر به اهمیت این موضوع و اینکه اینجانب قریب به ۱۴ سال بعنوان مسئول حقوقی و املاک شهرداری بهشهر بوده و خود شاهد ابهامات و انحرافات شوراها از مسیر قانون بوده در حد بضاعت علمی و تجربه خود در این موضوع تحقیقات نموده تا بتواند تحقیق حاضر با توجه به پیچیدگی و اثرات زیاد آن خدمت ناچیزی برای جامعه شهروندی و حقوق دانان داشته باشد.
از جمله اهدافی که در این پایان نامه مدنظر بوده به شرح ذیل میباشد :
۱- نگاهی به قانون شهرداری و شورای شهر.
۲- استفاده قانونگذار برای تدوین و تصویب قانون جدید شهرداری .
۳- بررسی حدود اختیارات اعضای محترم شورای شهر و جلوگیری از انحرافات شورای شهر از وظایف قانونی.
۴- آشنایی شهروندان از حقوق قانونی خویش در قبال شهرداری و شورای شهر .
۵- ارائه پیشنهادات و راهکارهای مناسب جهت تنظیم قانون جدید برای شهرداریها.
ج: پیشینه تحقیق
بلدیه به مفهوم شهرداری، در ایران سازمانی نسبتاً جدید است و سابقه آن به عهد ناصرالدین شاه قاجار می‌‎رسد مقالات و تحقیقات در سطح گسترده در مورد شهرداری و شورای شهر تا به امروز صورت گرفته است . از جمله آن می توان به کاری از آقای غلامرضا کامیار درباره حقوق شهری و شهرسازی که درباره وظایف و تکالیف شهرداری و شورای شهر در سال ۱۳۸۹ گردآوری و همچنین مجموعه کامل قوانین و مقررات محشای شهرداری و شورای اسلامی شهر که توسط آقای غلامرضا حجتی اشرفی در سال ۱۳۸۴ جمع آوری شده است اشاره نمود . علاوه بر این کتاب قانون شوراهای اسلامی شهرها نوشته ی سید یونس حسینی در سال ۱۳۸۹ در این تحقیق حائز اهمیت بسیار می باشد.
د: سوالات تحقیق
سوالات تحقیق در این پایان نامه عبارتند از:
۱- جایگاه شهرداری در قوانین و مقررات شهری به چه کیفیتی می باشد؟
۲- جایگاه شورای شهر در قوانین موضوعه چگونه می باشد؟

۰۷/۰

۲۷/۰-

۰۰۰/۰

همان طور که در جدول فوق ملاحظه می شود، در مؤلفه “شرایط و الزامات فردی” سه گویه مورد پرسش قرار گرفته است. در گویه اول (میزان آشنایی افراد با این روش) t محاسبه شده و برابر با ۰۴/۴- است که با درجه آزادی ۷۰ و در سطح ۰۱/۰ = α، بزرگتر از مقدار بحرانی t (96/1) می‌باشد، بنابراین فرض صفر رد می شود. اما با رجوع به میانگین ها مشاهده می شود که میانگین تجربی از میانگین نظری پایین تر است. بنابراین می توان اذعان داشت که از نظر مدیران مدارس شهر رباط کریم، این گویه از حد متوسط پایین تر بوده و وضعیت مثبت و مناسبی را نشان نمی دهد، چرا که نشان می دهد در این سازمان افراد با روش مربی گری آشنایی چندانی ندارند. اما در گویه های دوم و سوم (علاقه مندی به آموزش دیدن به شیوه مربی گری و تعهد و مسئولیت‌پذیری) چون میزان t در هر دو گویه در سطح معناداری ۰۵/۰ = α، کمتر از مقدار بحرانی t (96/1) است. فرض صفر تأیید می گردد. اما با رجوع به میانگین ها مشاهده می شود که میانگین تجربی از میانگین نظری پایین تر است، بنابراین می توان اذعان داشت که از نظر مدیران مدارس شهر رباط کریم، این گویه ها از حد متوسط پایین تر بوده و وضعیت مثبت و مناسبی را نشان نمی دهد، از این رو می توان گفت این گویه ها در سطح نسبتاً مطلوب و مناسبی قرار دارند.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

اما با تأکید بر میزان t کل بدست آمده (۷۰/۳-)، می توان اذعان داشت که تفاوت معناداری در سطح ۰۱/۰= α بین میانگین تجربی با میانگین نظری وجود دارد. از این رو، با رجوع به میانگین ها و با تأکید بر اینکه میزان میانگین تجربی از میانگین نظری پایین تر است، عنوان می شود که از نظر مدیران مدارس شهر رباط کریم “شرایط و الزامات فردی” در این سازمان پایین تر از حد متوسط قرار دارد. بنابراین می توان نتیجه گرفت که “بعد فردی” شرایط و الزامات مربی گری در مدارس شهر رباط کریم در وضعیت مطلوبی قرار ندارد.
ب: شرایط و ویژگی های مربی:
جدول ۹-۴: بررسی “شرایط و الزامات مربی” بکارگیری مربی گری در مدارس شهر رباط کریم

گویه

میانگین

انحراف معیار

خطای استاندارد میانگین

میزان t

تفاوت میانگین‌ها

سطح معنی‌داری

در سازمان شما تا چه میزان افرادی با توانایی و مهارت های ارتباطی سطح بالا برای آموزش دادن مربی گری وجود دارد؟

۸۹/۲

۹۱/۰

۱۰/۰

۰۳/۱-

۱۱/۰-

۳۰/۰

در سازمان شما تا جه میزان مربیانی وجود دارند که علاقه مند هستند تا به شیوه مربی گری به دیگران آموزش دهند؟

۷۹/۲

۷۷/۰

۰۹/۰

۳۰/۲-

۲۱/۰-

۰۲/۰-

در سازمان شما تا چه میزان افرادی وجود دارند که دارای دانش و تخصص لازم برای آموزش دادن و هدایت دیگران به شیوه مربی‌گری هستند؟

۷۶/۲

۸۳/۰

۰۹/۰

۴۱/۲-

شکل ‏۳‑۲:مراحل ترکیب و ساخت پلی یورتان
شکل ‏۳‑۳: شکل شماتیک از روش پراکنش نانورس در ساختار پلی یورتان
همانطور که گفته شد؛ سیستم تأخیر اشتعال مورد استفاده در این پایان نامه شامل افزودنی و پرکننده معدنی خاک رس از نوع کلوزیت B30با ساختار نانو و همچنین تأخیردهنده اشتعال اوره کندانس که با ماتریس پلی یورتان و ترکیب شیمیایی آن سازگاری بالایی دارد، می‌باشد.
آزمون‌ها و دستگاه‌ها
آنالیز وزن‌سنجی حرارتی^[۲۳۹] TGA برای ۴ نمونه‌ی ساخته شده پلی یورتان خالص، پلی‌یورتان و اوره‌کندانس به عنوان تأخیر دهنده اشتعال، پلی یورتان و کلوزیتB30، پلی‌یورتان و افزودنی تأخیردهنده اشتعال و کلوزیتB30 انجام شده است.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

مقداری از هر نمونه فوم برش داده شده و تکه‌های با وزن mg5 درون بوته ای به حجم ۴۵ میکرولیتر از جنس آلومینا بصورت نیمه پر^[۲۴۰] قرار داده می‌شود.
هرکدام از نمونه‌ها در نرخ‌های گرمایش ۱۰؛ ۲۰ و °C/min60 توسط دستگاه TGA مدل PYRIS DIAMOND با حساسیت اندازه‌گیری در وزن ۲/۰ میکرو گرم از دمای اتاق و محیط^[۲۴۱](C°۲۵) تا دمای °C700 با تزریق گاز نیتروژن به درون محفظه واکنش با جریان ml/min60 انجام شده است.
درون کوره و محفظه واکنش؛ بوته‌ی نمونه و بوته‌ی مرجع هر دو بر روی تیغه‌ای از جنس پلاتینیوم قرار داده شده تا شرایط یکسانی برای هر دو فراهم آورده شود.
آنالیز گرماسنجی روبشی تفاضلی^[۲۴۲] DSC: این آزمون برای هر چهار نمونه بوسیله دستگاه DSC مدل Pysis 6 DSC ساخت شرکت Perkin Elmer ساخت کشور امریکا؛ با سنسورهایی از جنس آلیاژ کرومل(۹۰% نیکل-۱۰%کروم) می‌باشد با حساسیت ۶/۰ میکرو وات و درمحدوده انرژی ۲۵۰± میکرووات؛ در نرخ گرمایش°C/min10 و تحت شرایط اتمسفر نیتروژن از دمای محیط تا دمای ۴۵۰ درجه سانتیگراد صورت گرفت.
مدلسازی ریاضی پاسخ حرارتی
هدف از این کار بهینه کردن یک مدل ریاضی مناسب برای پاسخ حرارتی کامپوزیت پلیمری تحت شرایط تجزیه است. برای این منظور بایست اطلاعات دقیقی از خواص حرارتی، خواص سینتیکی و خواص انتقال به صورت داده دسترس باشد. بنابراین به منظور رسیدن به مدل حرارتی مطلوب بایست وابستگی دمایی هدایت حرارتی و طرفیت حرارتی ویژه هر کدام از اجزا( در این مقاله دغال و ماده اصلی)، و همچنین سینتیک تجزیه ماده ما اندازه گیری شده باشد.
دقت مدل نیز بوسیله مقایسه با داده های آزمایشگاهی و محاسبه شده در حالت گذرا و پروفایل دمایی تک‌بعدی در یک نمونه کامپوزیتی استوانه‌ای در حال تجزیه تحت فلاکس حرارتی تابشی مشخص، سنجیده می‌شود.
نکته‌ی حائز اهمیت این است که واکنش پیرولیز موجب تغییرات زیادی در خواص ماده خواهد گذاشت. بویژه؛ تغییرات ترکیب شیمیایی ماده و انبساط حرارتی-شیمیایی موجب تغییرات زیادی در خواص حرارتی و انتقالی ماده می‌گذارد. بعلاوه این فرآیندها بسیار وابسته به نرخ گرمایش هستند. با افزایش میزان نرخ گرمایش؛ واکنش‌ها و انبساط حرارتی-شیمیایی مربوطه و دیگر خواص مرتبط به دماهای بالاتر منتقل خواهند شد. زمانیکه فرایند تجزیه آغاز می‌شود؛ رفتار حرارتی ماده بوسیله واکنش‌های شیمیایی؛ انبساط شیمیایی-حرارتی؛ تغییرات حرارتی و خواص انتقال و حضور گازهای تجزیه تغییر خواهد کرد.
بطور طبیعی برای مدلسازی پاسخ ماده پلیمری به حرارت اعمال شده، تأثیرات این فرآیندها باید در نظر گرفته شود. همانطور که گفته شد مدل‌های تحلیلی مختلفی برای توصیف و در نظر گرفتن انتقال حرارت در فرایند تجزیه مواد کامپوزیتی پیشنهاد شده‌اند که براساس فرایند تجزیه چوب و و ساختار ذغال باقیمانده از آن بدست آمده‌اند. بطور کلی این مدل‌ها شبیه به هم هستند و تنها اختلاف اولیه آنها در شکل هندسی، شرایط مرزی و روش حل آنهاست. در برخی از این مدل‌ها فرض شده است که خواص حرارتی ثابت و واکنش تجزیه مرتبه اول اتفاق میافتد. بعد از آن مدل‌هایی بر اساس تغییر خواص حرارتی و فیزیکی ماده در حین تجزیه ارائه شدند. برخی دیگر مدلی را پیشنهاد کردند که نه تنها به بررسی تغییرات خواص ماده بلکه به بررسی تأثیر جریان گاز در ساختار ذغال و وابستگی دمایی گرمای تجزیه و تبخیر پرداختند. در نهایت مدل‌هایی پیشنهاد شد که ماده را به دو بخش فعال و بخش باقیمانده تقسیم نمود.[۳۵]
ایراد تمامی این مدل‌ها استفاده از معادلات سینتیکی مرتبه اول در محاسبات تجزیه ماده ناشی از واکنش‌های پیرولیز بود. مدل مورد استفاده حاضر، یک مدل حرارتی پایه است که:
توانایی بررسی تجزیه در حین واکنش‌های کربن-سیلیکا و پیرولیز در دماهای بسیار بالا
شامل خواص حرارتی و انتقالی وابسته به جرم و دماست
شامل نفوذ گازهای تجزیه در ساختار ذغال می‌شود.
از مدل سینتیکی مرتبه n در انجام محاسبات استفاده شده است.
البته برای بهبود و ارائه مدل در این پژوهش، ما از فرضیات ساده کننده زیر استفاده می‌کنیم:
عدم تجمع گازهای حاصل از تجزیه در ماده جامد
عدم انبساط حرارتی-شیمیایی
تعادل حرارتی میان گازهای تجزیه و ماده جامد
با افزایش دما میزان هدایت حرارتی افزایش می‌یابد.
از تأثیر تخلخل جسم و نمونه صرف نظر می‌کنیم. میزان ضریب هدایت حرارتی و ظرفیت حرارتی ویژه هوا در دمای محیط بترتیب برابر ۰۲۶/۰ و kJ/Kg.°K 0072/1است و این مقادیر بدست آمده برای نمونه‌ها در دمای محیط تقریباً برابر است. لذا میتوان گفت که در این مورد خاص تخلخل بر روی میزان هدایت حرارت و گرمای تجزیه تأثیر نخواهد گذاشت.
پراکنش اوره کندانس و نانورس بصورت یکنواخت در نمونه‌ها در نظر گرفته می‌شود و هیچگونه تجمع و خوشه‌ای شدن^[۲۴۳] از دو پرکننده در محیط ماتریس نخواهیم داشت. نحوه پراکنش نانو در فاز ماتریس را نیز بصورت درون لایه‌ای^[۲۴۴] در نظر می‌گیریم.
وابستگی دمایی پارامترهای ضریب هدایت حرارتی و ظرفیت حرارتی ویژه نمونه‌ها صرف نظر کرده‌ایم و فقط وابستگی به جرم را وارد معادلات و محاسبات می‌کنیم.
به صورت کلی جریان گرما در جهت ضخامت کامپوزیت را می‌توان توسط معادله اصلاح شده لاپلاس^[۲۴۵] که در ابتدا توسط Henderson پیشنهاد شد[۳۵] توصیف کرد:

رابطه میان گرمای ویژه C_p و آنتالپی برای هر دو فاز ماده اصلی و ذغال بوسیله فرمول‌های زیر نشان داده می‌شود[۹۱]:

ارتباط کمال گرایی با برنامه ی تربیتی حج
کمال گرایی انسان در حج به بالاترین نمود خود می رسد.در حج انسان حج گذار پیوسته در جهت کمال وجودی خویش در حرکت است.اگر هریک از اعمال حج را مرحله ای از مراحل کمال فرض کنیم،در پایان و بعد از انجام اعمال منا به بالاترین درجه کمال وجودی خویش که همان لقای امام و از بین رفتن کثافات درونی خویش توسط امام است، می رسد.
۴-۴- بخش سوم : بررسی سؤال سوم تحقیق
اسرار تشریع حج از منظر قرآن و روایات چیست؟
هرعبادتی رابطن وسری است زیرا اولاً عبادت از اموری است که خدای سبحان درکتاب خویش ازآن سخن گفته است. ثانیاً کتاب خدارا ظاهری است وباطنی؛« إنَّ لِلکِتابِ اللِه ظاهِراً وَباطِناً …»(جوادی آملی،۱۳۸۳،ص۱۵۹)
ظاهر آن راانسان درقالب چشم جهان بین می بیند وباطن آن رابا قلب نهان بین خویش درمی یابد. درتفسیر آیه «یعلمهم الکتاب والحکمه ویزکیهم» گفته شده است که رسول خدا ازیک سو مبین قرآن وحکمت است (یعلمهم) وازسوی دیگربیانگر رازورمز این کتاب وحکمت می باشد(یزکیهم).تزکیه هرعملی عبارت است ازبیان اسرار آن عمل.(درویش،۱۳۸۲،ص۱۹)
در این بخش محقق سعی دارد به بررسی سرّحج به طور عام واسرار مناسک حج به طور خاص بپردازد:
۴-۴-۱- سرّ عام حج
عبادت و از آن جمله حج،مانند دیگر موجودات عالم،از خزاین غیب الهی نازل شده است؛«وإن مِن شَی ء الّا عِندَنا خَزائِنُهُ ومانُنَزِّلُهُ الّا بِقَدَرٍ مَعلومٍ؛و همانند سایر موجودها به واقعیتهای تنزبل یافته از مخازن غیب متّکی است.پس کسی که این امور عبادی را بشناسد و بدانها عمل کند،به ریشه ی آنها که همان مخزن غیب است می رسد.
روایاتی که درباره ی صورتهای باطنی اعمال عبادی وارد است،ناظر به همین معناست و انسان در برزخ نزولی یا برزخ صعودی باآن واقعیتها آشنا می شود.البته شمار اندکی از انسانها قبل از تنزّل حقایق آن اعمال به این عالم(در برزخ نزولی) به انها آگاهی دارند؛چنان که سایر مردم بعد از مرگ(در برزخ صعودی)به حقیقت نماز و حج و زکات پی می برند و آنها را در صورتهای ملکوتیشان می بینند.چنان که در حدیث است:«چون بنده ی مؤمنی بمیرد،همراه او شش صورت داخل قبرش می شود.یکی ازین صورتها زیباتر ، نورانیتر،خوشبوترو پاک سیماتر از دیگران است.آنگاه صورتی در سمت راست و صورتی درسمت چپ و صورتی دیگر رو به رو و صورتی دیگر در پشت سر او و یکی دیگر در کنار پایش و آنکه زیباتر از همه است بالای سر او قرار می گیرند.پس اگر(عذاب یا هر امر ناگوار دیگری)بخواهد از سمت راست آن مؤمن درآید صورتی که در سمت راست قرار دارد او را مانع می شود و همین طور از سایر جهات در می آید.سپس(آن مؤمن)می پرسد:خدا به شما پاداش نیکو دهد شماکیستید؟صورتی که در سمت راست بنده قرار دارد میگوید:من نمازم و آنکه در سمت چپ است میگوید:من زکاتم و آنکه رو به روی بنده است گوید:من روزه ام و آنکه پشت سر اوست گوید:من حج و عمره هستم و آنکه درکنار پاهای اوست گوید:من نیکی ای هستم که به برادرانت رساندی.آنگاه همه ی آن صورتها از آن صورت زیباتر می پرسند:کیستی که از همه ی ما خوش سیماتر و خوشبوتر و نورانی تر هستی؟آن صورت پاسخ می دهد:من ولایت و دوستس آل محمد(ص) هستم.»(جوادی آملی،۱۳۸۳،ص۱۵۹)
این روایت نشان می دهد که همه ی عبادتهای الهی یک وجه مشترک با سایر عبادتها دارند و یک سرّ،مختص به خود آن عبادت می باشد،حقیقت مشترک همه ی عبادتها از جمله حج فرشته است اما حقیقت مختص حج،فرار به سوی خداست.
فرار در عرفان،گریز از هر چیزی که بنده را از طاعت حق باز دارد یعنی دنیا و بهره های مادی آن،زیرا انسان طالب،از جهل و نادانی و غیر حق فرار می کند،فرار از دو جهان رهایی جستن است.(درویش،۱۳۸۲،ص۲۷)
قرآن کریم می فرماید:ففرّوا الی الله؛(از غیر خدا) به سوی خدا بگریزید.روایاتی که در ذیل این آیه وارد شده است،بیانگر آن است که منظور از این فرار،همانا حج است.از سوی دیگر انسان به هر سو که بنگرد همانجا وجه خداست و خدا هم در زمین و هم در آسمان است.پس این سیر به سوی خدا یک سیر زمانی و مکانی نیست بلکه سیری است درونی که انسان هرچه را غیر خدا هست ترک کرده و تنها اورا طلب و جستجو نماید و این سرّ مختص حج است.(همان،ص۲۸)
۴-۴-۲- اسرار مناسک حج
برای جای جای حرم و نیز مناسک حج و عمره اسرار و رموزی است که جز برای زائران خاص که صاحب خانه را در مجالیِ گوناگون مشاهده کرده و به دیدار ربّ البیت و شهود آیات آفاقی و انفسی آن و امتثال حج ابراهیمی و اعتمار ناب حسینی(ع)نایل می شوند مکشوف نخواهد بود.(همان،ص۱۶۱)

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

در اینجا به برخی از اسرار مناسک حج می پردازیم:
نیت
باتوجه به آیات وروایات ،فلسفه مهم حج ایجادارتباط قلبی باخداونداست وشرط لازم آن انجام اعمال حج باقصدقربت وخلوص می باشد.(زیرک،۱۳۸۸،ص۲۰۸)
درآیه «ولِللّهِ عَلَی النّاسِ حجُّ البَیت»، حج دستوری است ازناحیه خداوند ، همان گونه که بنای کعبه به امرالهی بوده است، دعوت به زیارت کعبه وانجام حج نیز ازناحیه ذات اقدس الهی است واجابت این دعوت نیزباید مطابق امرالهی انجام گیرد. به بیان دیگرکیفیّت زیارت خانه خدابایدطبق تعالیم الهی ومکتب انبیاء باشد.
درآیه « وأَتِمّوا الحَجَّ والعُمرهَ لِللّه» به خوبی روشن است که حج وعمره باید برای خداوبرای تقرب به او،خالصانه باشد. همان گونه که حج برای خداست ووجوب آن ازطرف اوست، انجام آن نیزباید لِللّه باشد. کسی که به قصدسیاحت وتجارت و… اراده حج کند،این سیر الی الله نیست .
مهم ترین سرّ حج سیرالی الله است. سفرحج فرار ازغیرخدابه سوی خداست. به همین سبب آغازاعمال حج ،با( لبیک اللهم) شروع می شودکه حاجی اعلام کند خدایا برای اجابت دعوت ودستورتو آمده ام تا امتثال امرت رابنمایم.(زیرک،۱۳۸۸،ص۲۰۸) چون امتثال دستورخداغالباً ،بدون انگیزه وهدف نیست، پس اطاعت مذکورحتماً غایتی دارد وغایت امتثال مذبور راباید در معرفت امتثال کننده واندازه همت اوجستجوکرد. درجه وجودی هرامتثال کننده ای ،علت تعیین کننده مقدار معرفت واندازه همت اوست. چنان که مرتبه معرفت ودرجه همت هرکسی علامت دلالت کننده ای نسبت به درجه وجودی اوست.(جوادی آملی،۱۳۸۳،ص۱۷۶)
حج گذاران ومعتمران ،گرچه طبق حدیث تثلیث معروف ،ازسه گروه بیرون نیستند،زیرا عبادت آن هایا ازسنخ پرستش بردگان ،یا ازقبیل تعبد سوداگران یا ازنوع عبادت آزادگان است،لیکن برای هر یک ازاین سه وصف ،یعنی خوف وشوق وحریّت، مراتبی است. برخی انگیزه عبادی آن هاراجع به خصوص گذشته است یعنی برای شکردفع یارفع نقمت ،یاسپاس حدوث نعمت درسابق است. بعضی، هدف پرستش آنان راجع به خصوص آینده ودرجهت دفع خطریاجلب نفع نسبت به آتی است. حتی به لحاظ قیامت که می کوشد از دوزخ خداوند برهدیا به بهشت برین او واصل شود. عده ای انگیزه امتثال آنان ،برتراز دفع خطریا جلب نفع نسبت به خصوص گذشته یا آینده است،اینان چون خدارا شایسته پرستش می دانند،اوراعبادت می کنند.
انگیزه سالک صالح درعبادت های واجب ومستحب، به ویژه درحج وعمره ،این است که خلیفه خداباشد. کسی که خواهان مقام والای خلافت خداست، باید درظنّ تربیت عبادی ازآسیب تباهی حیوانی وشیطانی رهایی یابد تابه برج علم واوج عقل نائل آید وقابل نشان خلافت ازخدای بی نشان شود. پس ازاین که مقام برین خلیفه خداشدن پیموده شد، آنگاه نوبت به سفربرتر می رسدوآن این که عبدهمه شئون رابه مالک اصلی وملیک اصیل واگذار کند تامولایش خلیفه اوگردد. یعنی خداوند، خلیفه ی خلیفه ی خودشود. ازاین روهیچ کاری دراین مقام رفیع به بنده اسناد پیدانمی کند. تعبیرقرآن کریم دراین باره چنین است: «ومارمیت اذ رمیت ولکنَّ الله رمی».
خلیفه خداوندواقع شدن به معنای آیت ومظهراوبودن است، چنان که خداراخلیفه خودقراردادن به معنای قیم و ولی دانستن اوست. چنین مقامی درسایه قرب نوافل پدیدمی آید. چنین بنده ای که تحت ولایت الهی قرار گرفته با زبان الهی سخن می گوید،نه بازبان خود وباچشم خدامی بیند،نه باچشم خود وباگوش الهی می شنود،نه باگوش خود. حقیقت نیت که همان قربت بنده به ساحت قدس مولاست، بدون انبعاث روح و سیر ملکوتی آن حاصل نمی شود، زیراصرف تصوراین که برای خداوندحج یا عمره انجام می دهم گرچه به حمل اولی نیت است، لیکن به حمل شایع وتاهنگامی که حج گزارومعتمردر همه سنت وسیرت خودبه اخلاق الهی متخلق نباشد وهدف نهایی خودرادرشئون زندگی نیل به رضاوتعالی خدانداند، غفلت است. زیراقصدوتقرب بدون سیرملکوتی حاصل نمی شود،وتصورقصد مزبور، هرگزمصداق تقرب نیست.(جوادی آملی،۱۳۸۳،ص۱۷۸)
غسل احرام
رازاستحباب غسل درمیقات، طبق بیان نورانی امام سجاد، این است که حج گزار با انجام آن ،تطهیرخودرا ازگناه ولغزش قصدمی کند. پس نظافت درمیقات، افزون برپاک کردن بدن، نشانه ای ازتطهیردل است واین اولین سرّ ازاسرار حج است. بنابراین ،زائر باغسل احرام متعهدمی شوداولاً دیگرخودرا به گناه نیالاید،ثانیاً ازاین پس جزدر راه طاعت گام ننهد. ثالثاً کاستی های گذشته راجبران وترمیم کند. غسل احرام باچنین قصدوتعهدی ،غسل توبه است. آن گاه زائر بیت الله باروح وجسم پاک جامه ی طاعت دربر می کند.
غسل احرام وپوشیدن لباس سفید ساده دوخته نشده و بی آستین اشارتی است که یعنی بایدخانه دل را ازآلودگی های اخلاقی شست وشوداد وباد به آستین خود نینداخت.
بایدمتواضع وفروتن بودتا آیینه دل ازگردوغبارهرگونه افکارناستوده ،سالم وسفیدوبی غش گرددومتوجه مرگ وزمانی شود که اورا به کفن خواهند پیچید و وی رابه حال بیچارگی تک وتنها در خانه قبرجای خواهند داد واو درقیامت وروزرستاخیز برای رسیدگی به حساب اعمال به محضرپروردگارحاضرخواهدشد.(رفیعی قزوینی و بندرچی ،۱۳۷۸،ص۲۷)
احرام
حرم امن الهی و سرزمین حج در این ویژگی یگانه است که نه تنها در موسم حج ، بلکه در طول سال،نمی توان بدون احرام واردآن شد. همچنین افرادغیرمسلمان بدان جهت که احرامشان صحیح نیست واز سویی ورودافراد غیرمحرم به حرم ممنوع است، حق ورودبه منطقه توحید ومهبط وحی راندارند. برای کسی که قصد ورود به حرم دارد میقات احرام قرار داده شده تا کرامت حرم که به وسیله مسجدالحرام وکعبه پدیدآمده، محفوظ بماند.
احرام یک دستورظاهری ویک سرّ باطنی دارد، دستورظاهری آن راهمه انجام می دهند، اما سرّ باطنی آن را فقط کسانی که به اسرارحج آگاهی دارند انجام می دهند.
سرّ احرام از منظر امام سجاد
احرام بستن ، آن گونه که دربیان نورانی امام سجاد(ع) آمده بدین معناست که: “خدایا ارتباطم را ازغیرتو گسستم". پس این عقدو پیمان بستن ،حلی نیزبه همراه دارد وآن گسستن ازغیرخداست، یعنی ابتدا گسستن ازغیرخدا وآن گاه پیوستن به لطف حق است.
ظهورتوحید وتجلی بالغ آن احرام ،که همراه با برهنه شدن از زینت زندگی دنیاست، همچون تمثل حشرومعاد- که همان بازگشت به مبدأ است- درآن ، امری آشکاراست. ازاین رو براساس رهنمود امام سجاد(ع) آنکه هنگام احرام بستن ،ازقلب نگذراند که خدایا ازهرچه غیرتوست دست شستم وفقط به ولای تو دل بستم ، درحقیقت به میقات نرفته واحرام نبسته است.(جوادی آملی،۱۳۸۳،صص۱۷۵-۱۷۴)
سرّ احرام از منظرامام صادق(ع)
از امام صادق(ع) نقل است : «إذا أحرَمتَ فعَلَیکَ بِتَقوَی الله، وذِکراللهِ کَثیراً ، وقِلّه الکَلامِ إلّا بِخَیر، فإن، مِن تَمام الحَجّ والعُمره أن یَحفظ المَرء لِسانُه إلّا مِن خَیر؛هنگامی که محرم شدی ، برتولازم است که باتقوا باشی، خداوند رابسیار یادکنی، جزبه نیکی سخن نگویی، پس همانا درست وکامل شدن حج وعمره به آن است که انسان زبان خودرا جزبه نیکی بازنکند».
سرّاحرام ازمنظر امام رضا(ع)
امام رضا فرموده اند: «اگرگویند، چرامردم به احرام امرشده اند؟ پاسخ داده شود: برای این که مردم پیش از ورود به حرم خداوجایگاه امن اوخاشع وفروتن شوند، وبه چیزی ازامور دنیا ولذت ها وزینت های آن خودرا مشغول وسرگرم نکنند وبرای کاری که آمده اندو قصد انجام آن رادارند،صابروشکیبا باشند وبا تمام وجودبه آن بپردازند وبه آن روکنند، علاوه براینها دراحرام ،تعظیم خداوند وخانه او، تواضع وذلت درونی قاصدین او، و واردشدن براوست. درحالی که امیدپاداش از اودارند واز عقاب ومجازات ترسناک اند وباحالت فروتنی وتواضع وخواری روبه سوی اودارند».(شالچی،۱۳۸۹،ص۲۰۳)
سرّ در آوردن لباس دوخته و پوشیدن لباس غیر دوخته
معنای درآوردن لباس دوخته آن است که جامه گناه را ازتن بیرون آورید، لباس گناهی که خود تاروپود آن رابه هم تنیدید وبرتن کردید باید ازخود به درکنید. چنان که پوشیدن لباس احرام که لباس ندوخته ،رنگ نگرفته ،حلال وپاک است به معنای دربرکردن لباس طاعت است.زیرا تنها گناه نکردن مهم نیست، اطاعت کردن ازمعبودهم مهم است.
روح قضیه آن است که فرقی میان لباس دوخته وندوخته نیست. زیرا انسان درتمام سال درلباس دوخته نمازمی خواند. این گونه نیست که عبادت درلباس دوخته قبول نباشد ولی درحج قبول نیست این هاعلائم آن اسرار است. می خواهند به انسان تفهیم کنند که انسان روزی درپیش داردکه با لباس غیردوخته وارد آن روزمی شود. حج آن روز است واسرارقیامت درحج بروزمی کند.(درویش،۱۳۸۲،ص۴۰)
کندن لباس دوخته ی موسوم، توبه ازگناه و پوشیدن لباس ساده تازه، نشانگراطاعت وامتثال است.(همان)
کسی که می خواهد به بارگاه قدس ربوبی قدم بگذارد بایستی به خودنپردازد وظاهرخودرانیاراید وازلباس فاخروتجمل وامتیازوفخرفروشی که دردوران زندگانی بدان عادت کرده، برهنه شود وبه لباس احرام که حکایت ازفقر وبیچارگی وتواضع وفروتنی درمقابل دربار ربوبی است، ملبس گردد. بیرون آوردن لباس های فاخرگوناگون ودربر نمودن دو قطعه پارچه ،خاطره زندگی طبیعی وساده وبی آلایش رابه یادمی آوردو نشانه قطع علایق دنیوی ودوری جستن ازتظاهر وخودپسندی است.(رفیعی قزوینی،بندرچی،۱۳۷۸،ص۲۷)
امام سجاد(ع) نیزبه شبلی فرموده اند: آن گاه که به میقات فرود آمدی وجامه هایت رادرآورده ،غسل احرام کردی وخواستی لباس احرام بپوشی، آیا چنین نیت کردی که لباس گناه را ازخویشتن دورگردانی وجامه اطاعت خداوند رادر برکنی، وآن هنگام که جامه های دوخته را ازتن بیرون می آوری، آیا قصدکردی که ازریا ونفاق وامورشبهه ناک نیزبه درآیی؟ که اگرچنین نکنی به راستی آداب میقات رابه جای نیاورده ای.(کارگر،۱۳۸۰،ص۹۲)
خواجه عبدالله انصاری می گوید: ازخودبیرون آی ،چون مار ازپوست. یعنی قالب عوض کن وشکل دیگری راپذیرا باش. شکل انسانیت ،معنویت؛ عبدیت و… بدان همان طور که به کعبه وزیارت آن دسترسی پیدانمی کنی مگردر صورتی که دستورات مخالف باطبیعت را انجام دهی ودرلباس غیرعادی درآیی، فردای قیامت نیزخدا راملاقات نمی کنی، مگردر صورتی که ملبس به لباس اهل دنیا نباشی.(همان ،ص۹۰)

ازجمله مواردی که سید قطب با کمک سیاق آیات به تأیید ویا ردّ روایات وارده پرداخته‌است؛ روایات دربارۀ مکّی یا مدنی بودن آیات وسوره‌هاست.
بطور مثال در مقدمۀ سورۀ مبارکۀ انعام می‌نویسد؛ در روایتی از ابن عباس و قتاده نقل شده‌است که: این سوره‌ همۀ آن مکّی است‌، مگر دو آیۀ آن‌که در مدینه نازل شده‌اند. که عبارتند از آیۀ ۹۱ که درباره مالک پسر صیف‌، وکعب پسر اشرف‌، نازل شده‌است که دو نفر یهودیند… وآیۀ بعد آیۀ ۱۴۱ است که؛ دربارۀ ثابت پسر قیص شماس انصاری‌، نـازل شده‌است… ابن جریح و ماوردی گفته‌اند: دربارۀ معاذ پسر جبل، نازل گردیده‌است.
بعد از اینکه‌احتمال می‌دهد روایات، درباره ‌آیۀ ۹۱ درست باشد؛ دربارۀ آیۀ ۱۴۱ نظردیگری ابراز داشته و آنرا باکمک سیاق آیات نمی‌پذیرد. ومی‌گوید: امّا، سیاق (روند ) سوره برداشت این را ندارد که آیۀ دوم مدنی گردد. زیرا سیاق سوره بدون این آیه‌، ما قبل این آیه‌از ما بعد ا‌ین آیه‌از لحاظ معنی و عبارت می‌گسلد. سخن پیوسته به ‌هم است و دربارۀ این است ‌که خدا باغهائی را آفریده‌است‌ که دارای درختان بالارونده‌از داربستها و پایه‌ها و بر اشیاء اطراف خود پیچیده‌انـد.
در ادامه نیز به یک دلیل دیگر نیز اشاره نموده وتأکید کرده‌است که علاوه بر مورد فوق؛ در آیـۀ بعدی سخن از چهارپایانی است‌ که بزرگ و باربرند، و با چهارپایانی هستندکه ‌کوچک بوده و از پشم و موی ایشان گستردنی تهیّه می‌گردد.^[۶۳۳]
همچنین دربارۀ شان نزول سورۀ نصر روایاتی را نقل می‌کند. ازجمله روایت امام احمد را انتخاب کرده که محمد پسرابوعدی….از مسروق روایت کرده‌است که عایشه گفته‌است: پیغمبر خدا| در اواخر زندگی خود این فـرمودهاش را بسیار تکرار میکرد: سبحان الله وبحمده , أستغفر الله وأتوب إلیه. وهم چنین می‌فرمود:
پروردگارم به من اطّلاع داده‌است من نشانهای را در میان امّت خود خواهم دید، و به من دستور فـرموده‌است وقتیکه‌ آن نشانه را دیدم به تسبیح و تقدیس او بپردازم و حمد و ثنای او را بگویم و از او طلب آمرزش کنم. او بسیار توبه پذیر است.
و ابن کثیر در تفسیر خود گفته‌است: منظور فتح مکه ‌است و نیز از صحیح بخاری از عمر پسر سلمه
روایت کرده‌است مبنی براینکه؛ وقتی که فتح مکه صورت پذیرفت هر قومی‌به خدمت پیامبر|شتاب گرفت واسلام خود را اظهار داشت…. وسپس تأکید می‌کند این روایت با ظاهر نص این سوره سازگار وهماهنگ است و سپس روایتی را از این عباس نقل کرده و تأکید می‌کند که ‌اتحاد واتفاق برقرار کردن میان آن روایت و میان روایتی که ما برگزیدیم مشکل نیست.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

وسرانجام به روایتی که حافظ بیهقی از ابن عباس نقل کرده‌است اشاره نموده؛ مبنی براینکه، وقتی این سوره نازل شد، پیامبر فاطمه ÷را فراخواند وفرمود درونم شیونم را سر داده‌است، فاطمه ÷گریست وسپس خندید، وگفت پیامبر| به من اطلاع داد که درونش شیونش را سر داده، ومن گریستم، پس فرمود صبر داشته باش تو نخستین کسی از خانوادۀ من هستی که به من ملحق می‌شوی، پس من خندیدم.
در پایان تأکید نموده‌است که؛ سیاق نخستین درستتر واستوارتر به نظر می‌رسد وبا ظاهر و نص قرآنی هماهنگی بیشتری دارد.^[۶۳۴]
گاهی نیز باکمک سیاق آیات مضمون یک روایت را پذیرفته، وبه توجیه وتبیین آن می‌پردازد. ازجمله ذیل آیات ۳۳ و۳۴ آل عمران معتقد است که: برخی از روایات بیان میدارد که عمران از خـاندان ابراهیم است در این صورت ذکر خاندان عمران تخصیص چنین فرعی به خاطر مناسبت ویژه‌ای است که عبارت از بیان داستان مریم ÷ و داستان عیسی × است… همچنین می‏‎بینیم که روند قرآنی ازخاندان ابراهیم، موسی و یعقوب ( اسرائیل) را ذکر نکرده‌است، ولی خاندان عمران را نام برده‌است…. این بدان سبب استکه در اینجا روند گفتار درباره جدالی به پیش میرود که پیرامون عیسی پسر مریم و پیرامون ابراهیم در میگیرد ـ همانگونه که در درس بعدی میآید ـ لذا در آنجا مناسبتی برای ذکر موسی یا ذکر یعقوب در چنین مقامی‌نبوده‌است.^[۶۳۵]
پذیرش یا عدم پذیرش اسباب النزول با کمک سیاق
یکی دیگر از موارد استفادۀ مفسران در تفسیر آیات، کمک گرفتن آنها از بحث سیاق آیات در بارۀ اسباب النزول آیات است، واین مسأله نیز از چشمان تیز بین مفسّر المیزان و فی ظلال القرآن دور نمانده‌است.
علامۀ طباطبایی& گاهی با کمک سیاق آیات این گونه روایات را ردّ کرده ‌است. بطور مثال درذیل آیۀ ۹۳ سورۀ مبارکۀ انعام می‌نویسد:
اینکه بعضى از مفسرین گفته‏اند: جملۀ"{ أَوْ قالَ أُوحِی إِلَی وَ لَمْ یوحَ إِلَیهِ شَی‏ء}^[۶۳۶]در باره مسیلمه کذّاب نازل شده که ‌ادعاى نبوت مى‏کرده، صحیح نیست و با سیاق سازگار نمى‏باشد، گر چه کلام مزبور با صرف نظر از سیاق اعم است. در ادامه‌ استدلال می‌کند که: علاوه بر اینکه سوره‌انعام سوره‏اى است مکى، و مسیلمه کذاب ادعاى نبوتش بعد از هجرت رسول خدا| اتفاق افتاده، گو اینکه‌این دسته‌از مفسرین عقیده دارند که‌ایۀ مورد بحث از میان آیات این سوره در مدینه نازل شده، که‌این ادعا نیز صحیح نیست.^[۶۳۷] وبدین ترتیب شان نزول آیه را مورد تأیید قرار نمی‌دهد.
گاهی اسباب النزولی را که در ذیل آیه مطرح می‌شود با کمک سیاق آیات تأیید می‌کند بطور مثال ذیل آیۀ ۱ سورۀ مبارکۀ احزاب می‌نویسد:
{یا أَیهَا النَّبِی اتَّقِ اللَّهَ وَ لا تُطِعِ الْکافِرِینَ وَ الْمُنافِقِینَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِیماً حَکِیماً}^[۶۳۸]
در این آیه رسول خدا| مامور شده به تقواى از خدا، و در آن زمینه‏چینى شده براى نهى بعدى، یعنى نهى از اطاعت کافرین و منافقین.در این سیاق، که سیاق نفى است، بین کفار و منافقین جمع شده، و هر دو را ذکر کرده، و از اطاعت هر دو نهى فرموده، از این معنا کشف مى‏شود که کفار از رسول خدا|چیزى مى‏خواسته‏اند که مورد رضاى خداى سبحان نبوده، منافقین هم که در صف مسلمانان بودند، کفار را تایید مى‏کردند، و از آن جناب به‌اصرار مى‏خواستند که پیشنهاد کفار را بپذیرد، و… و نیز کشف مى‏شود که ‌آن امر، امر مهمى بوده، که بیم آن مى‏رفته که‌اسباب ظاهرى بر خلاف آن مساعدت نکند، و بر عکس، بر وفق آن کمک کند، مگر آنکه خدا بخواهد جلو آن اسباب را بگیرد،….
سپس این گونه نتیجه می‌گیرد که، با این بیان روایتى که در شان نزول آیه وارد شده تایید مى‏شود، چون در آن روایت آمده که عده‏اى از رؤساى قریش، بعد از داستان جنگ احد به مدینه‌امدند، و از رسول خدا|امان خواستند، و درخواست کردند که‌ان جناب با ایشان و بت‏پرستى ایشان کارى نداشته باشد، ایشان هم با او و یکتاپرستى‏اش کارى نداشته باشند، این آیه‏ها نازل شد که نباید دعوت ایشان را اجابت کنى، و رسول خدا|هم از اجابت خواسته‌انان خوددارى نمود. ^[۶۳۹]
گاهی نیز بین سیاق آیات و اسباب النزول واره منافاتی نمی‌بیند. از جمله در بحث روایتی، ذیل آیۀ ۱۶۳ سورۀ مبارکۀ اعراف روایتی را به در مورد نافرمانى قومى از اهل” ایله” در مورد تحریم صید ماهى در روز شنبه و مسخ شدنشان به صورت میمون‏ به صورت مفصل نقل کرده‌است وسپس این گونه نتیجه می‌گیرد که:
این روایت از جهت اینکه تعبیر به ‌هلاکت دارد با آیه شریفه که تعبیر به مسخ دارد منافات ندارد، براى اینکه ‌هلاکت شامل مسخ هم مى‏شود، علاوه بر اینکه، از اخبار بسیارى استفاده مى‏شود هر قومى که
مسخ شود بعد از مسخ جز چند روزى زنده نمى‏ماند، به فاصله کمى هلاک مى‏شود.^[۶۴۰]
گاهی نیز سیاق را براسباب النزول ترجیح می‌دهد. بطور مثال در ذیل آیۀ اول سورۀ مبارکۀ احزاب در بحث روایتی بعد از ذکر روایت شأن نزول می‌فرماید، البته روایات دیگری در شأن نزول آیه بوده‌است که
چون از سیاق آیات بیگانه‌ است از نقل آنها صرف نظر می‌کنیم.^[۶۴۱]
سید قطب اگرچه خودش گاهی از این طریق به بررسی مکی یا مدنی بودن آیات وسور پرداخته ‌اما معتقد است که‌این گونه‌اسباب النزول ها کاملا قابل اثبات نیست.^[۶۴۲]
ایشان گاهی باکمک سیاق آیات وموضوعات مطروحه در آیات به ردّ اسباب النزول منقول می‌پردازد: از جمله در ذیل آیات ۳۲ ـ ۱ سورۀ مبارکۀ آل عمران ابتدا به روایاتی اشاره می‌کند که می‌گویند: آیه‌های نخستین این سوره تا هشتاد آیۀ آن به خاطر قدوم هیأتهای اعزامی‌مسیحیان نجران یمن و به تبع آن مناظره‌ایشان با پیامبر(ص) دربارۀ عیسی × نازل شده‌است و اینکه ‌این روایات آمدن چنین هیأتی را در سال نهم هجری (عام الوفود) می‌دانند؛ سپس تأکید می‌کند که با توجه به موضوعی که‌این آیه‌ها به‌ان پرداخته‌اند و نیز سیاقی که در چاره جویی آن داشته‌اند هردو این نظریه را تاکید می‌کنند که‌این آیه‌ها زودتر و در سالهای نخست هجری نازل شده‌اند و اینکه نمی‌تواند مربوط به سال نهم هجری باشد. ^[۶۴۳]
گاهی با کمک اسباب النزول نظر خود را اعلام و نظرات مفسرین دیگر را ردّ نموده‌است. بطور مثال ذیل آیۀ:
{وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ } ^[۶۴۴]
بعد از مطرح کردن روایات مختلفی که در بارۀ خاموش و ساکت ماندن در هنگام قرآئت قرآن وارد شده‌این گونه نظر خود را مطرح نموده‌است که:
ما با توجّه به‌اسباب نزول مذکور در روایتهائی‌که در این باره نقل شده‌است‌، این آ‌یه را مختصّ به نمازهای واجب و غــیرواجب نمی‏‎بینیم و در آنـها دلیلی بر اختصاص این آیه به نمازها نـمی‌یابیم‌. آخر باید به عموم نصّ توجّه داشت‌، نه به خصوص سبب‌. متبادر به ذهن این است‌که معنی آیۀ مذکورعامّ است و چیزی آن را خاصّ نمی‌کند. هر وقت قرآن خوانـده شـود، شایستۀ مقام قرآن‌، و بایستۀ مقام گویندۀ بزرگوار آن‌، یعنی یزدان سبحان، این است ‌که مردمان ساکت بمانند و گوش فرا دهند. وقتی‌که خداوند می‌فرماید: آیا مردمان گوش فرا نمی‌دهند و ساکت نمی‌مانند؟‌! گذشته‌از این‌، امیدوارکردن ایشان در پرتو سکوت به‌این‌که مشمول مرحمت خدا شوند{لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ}.تا مشمول رحمت خدا شوید.^[۶۴۵]
گاهی نیز با کمک سیاق آیات, به تأیید اسباب النزولی می‌پردازد که ذیل آیه نقل شده‌است.
بطور مثال ذیل آیات ۳۶ ـ۳۰ انفال بعد از نقل روایاتی که‌اشاره به مکی بودن این دسته‌از آیات نموده و تأکید بر اینکه در اسباب النزولی که ذکر شده ‌انتقاد وارد است؛ روایتی را از ابن عباس، دربارۀ داستان طولانی شب زنده‌داری قریش و چنین نیرنگ و توطئه‌ای که دیـدند، آورده که در پایان آن آمده‌است‌: (‌…. بدین هنگام یزدان به پیغمبر خود|‌اجازه فرمود از شهر مکّه بیرون رود، و پس از ورود به مدینه‌آیه۳۰ را بر او نازل کرد. سپس آنرا با سیاق آیات نیز تأیید می‌کند و می‌نویسد:
این روایت ابن عبّاس روایتی است‌ که با سیاق قرآنی پیش از این آیات و بعد از این آیـات‌، سـازگار است‌. آنجاکه یزدان سبحان به پیغمبر|خود ‌و به مؤمنان فضل و کرم خویش را یـادآوری می‌فرماید، بدانگاه‌ که‌ایشان را به جهاد در راه خدا و پـاسخ به دعوت و فراخوانی او، و ایستادگی و پایداری در وقت لشکرکشی تشویق می کند….و کارهای دیگری که در این باره سوره بدان می‌پردازد، سخنی که می‌گوید این آیات همچون سایر سوره مدنی است‌، شایسته‌تر و دلپذیرتر می کند. ^[۶۴۶]
گاهی نیز به خاطر متعدد بودن و مختلف بودن اسباب النزول از انتخاب وتأیید آنها منصرف و به سیاق و متن آیات قرآنی برمی‌گردد. بطور مثال ذیل آیات ۱۱۰ـ ۸۳ سورۀ مبارکۀ کهف بعد از نقل روایات مختلف می‌نویسد:
روایت دیگری از ابن عباس درباره سبب نزول آیۀ روح به‌طور خاص نقل‌ گردیده ‌است و عوفی آن را ذکر کرده ‌است‌. بدین مضمون‌که یهودیان به پیغمبر|‌گفتند: ما را از روح خبردار کن‌. چگونه روح که ساختار یزدان است عذاب می‌بیند! چیزی بر او نازل نگردیده بود، این بودکه پاسخی بدیشان نداد. جبرئیل به پیش او آمد وگفت‌
{ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبىّ‏ِ وَ مَا أُوتِیتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلا}.^[۶۴۷].
سپس تأکید می‌کند؛ به سبب تعدد روایات درباره ‌اسباب نزول‌، ترجیح می‌دهیم در سایه نص یقینی قر‌آنی بمانیم.^[۶۴۸]
گاهی نیز با کمک سیاق آیات و اسباب النزولی که مطرح شده و به ذکر آنها می‌پردازد: از آیاتی که مفهوم آنها مبهم می‌باشد، رفع ابهام می‌کند. بطور مثال، ذیل آیۀ؛ در ذیل آیۀ
{یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ… }^[۶۴۹]
نیز ابتدا به محتوای این آیه‌اشاره نموده بدین صورت که:
بــرخی از مـردمان خـیلی از پـیعمبر|پـرسش می‌کردند درباره چیزهائی کـه‌امر یا نهی راجع بـدانها نازل نشد‌ه بـود. یـا دربـاره شـرح و بسط امـوری پافشاری میکردند که قران آنها را به صورت مختصر و مجمل بیان نموده‌است‌، وبعد از نقل روایات مختلف در زمینۀ تعدد وکثرت ومحتوای سوالات مطرح شده می‌نویسد.
با استناد به روایت مجاهد که ‌از ابن عباس نقل‌کرده‌است‌، و همچین تکیه بر سخن سعید پسر خبیر درباره‌اسباب نزول آیه‌، چنین به نظر می‌رسدکه‌از جمله چیزهائی‌که‌از آنـها پرسش می‌نمودند، مسائلی بودکه به دوره جاهلیت مربوط می‌گردید و در آن روزگار روی داده بود. هـر چند ما از سوال مشخصی درباره چیزی‌که بوده‌است یا انجام پذیرفته‌است‌، اطلاع دقیقی نداریم‌، امّا از سخن به میان آمدن از بحیره و شائبه و وصیله و حاس، در سیاق قرآنی‌، پـس از آیه‌ای‌که‌از چنین پرسشهائی نهی میکند، برمی‌آید که ‌این آیات با مسائل و قضایای دوره جاهلیت نیز ربط و پیوندی دارند…^[۶۵۰]
فصل پایانی
نتایج وپیشنهادات
نتایج کلی