۱

کاملاً مخالفم

۲

مخالفم

۳

نظری ندارم

۴

موافقم

۵

کاملاً موافقم

پرسشنامه طراحی شده (پرسشنامه الف) برای جمع‌ آوری نظرات پیرامون موضوع تحقیق بشرح ذیل است:

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

الف)طراحی مشخصات پاسخگویان: این بخش از پرسشنامه جهت دریافت اطلاعات پیرامون ویژگی‌های تخصص اصلی، آخرین مدرک، رتبه دانشگاهی، سابقه کار است.
ب) طراحی قسمت سوالات: پرسشنامه پیرامون اهمیت هر یک از عوامل موثر شناسایی شده می‌باشد.
۳-۶- روایی و پایایی تحقیق
مقصود از روایی آن است که وسیله اندازه‌گیری، بتواند خصیصه و ویژگی مورد نظر را اندازه بگیرد. روایی اصطلاحی است که به هدفی که آزمون برای تحقق بخشیدن به آن درست شده است اشاره می‌کند (دانایی‌فرد و همکاران، ۱۳۸۷). در آزمون روایی، هدف آن است که به مشکلات و ابهام‌های احتمالی موجود در عبارتبندی سوال‌ها و ساختار پرسشنامه و مواردی از این قبیل پی‌برد. نخست جهت روایی صوری پرسشنامه و صحت و سقم سوالات، پرسشنامه در بین تعدادی از خبرگان و متخصیصن توزیع شد و پس از اطمینان نتایج بدست آمده، پرسشنامه در جامعه آماری پژوهش (مدیران ارشد و میانی شرکت‌های کوچک و متوسط شهرک صنعتی شمس‌آباد) توزیع شد.
پایایی: پایایی، ثبات و هماهنگی منطقی پاسخ‌ها در ابزار اندازه‌گیری را نشان می‌دهد و به ارزیابی درستی و خوب بودن ابزار اندازه‌گیری کمک می‌کند (دانایی‌فرد و همکاران، ۱۳۸۷). یعنی آزمون‌هایی که از آنها برای انجام تحقیق استفاده می‌شود، باید در هر بار استفاده نتایج یکسان و قابل اعتمادی داشته باشد. برای تعیین و محاسبه ضریب پایایی، تکنیک‌های متعددی همانند تکرار آزمون (بازآزمایی)، روش معادل‌سازی (موازی و همتا)، روش تنصیف (دو نیم کردن پرسشنامه و محاسبه همبستگی نمرات دو دسته)، کودر ریچاردسون اشاره کرد که معروف‌ترین آنها روش آلفای کرونباخ می‌باشد.
در این تحقیق، پایایی پرسشنامه یا قابلیت اعتماد آن با بهره گرفتن از روش اندازه‌گیری آلفای کرونباخ محاسبه شد. معمولاً دامنه ضریب اعتماد آلفای کرونباخ از صفر (۰)، به معنای عدم پایداری، تا مثبت یک (۱+)، به معنای پایایی کامل قرار می‌گیرد و هر چه مقدار بدست آمده به عدد مثبت یک نزدیک‌تر باشد قابلیت اعتماد پرسشنامه بیشتر می‌شود.
۳-۷- متغیرهای تحقیق
با توجه به پرسش‏ها و فرضیه‌های پژوهش متغیرهای پژوهش را می‌توان بدین ترتیب تعریف کنیم:
متغیر وابسته: توسعه محصول جدید
متغیر وابسته میانی: نوآوری فرایند (با توجه به تاثیر غیرمستقیمی که بر توسعه محصول جدید از طریق تاثیر مدیریت دانش بر این متغیر دارد)
متغیرمستقل: مدیریت دانش، نوآوری فرایند، ویژگی‌های شرکت
۳-۸- فرضیه‌های تحقیق
همانطور که مشاهده شد هدف مطالعه پیش‌رو، بررسی نقش مدیریت دانش و نوآوری فرایند بر توسعه محصول جدید در بنگاه‌های کوچک و متوسط می‌باشد. از طرف دیگر این مطالعه به‌دنبال آن است که علاوه بر تاثیر مستقیم این دو متغیر بر توسعه محصول جدید به تاثیر واسطه‌ای که مدیریت دانش بر نوآوری فرایند هم دارد پرداخته شود. البته به نظر می‌رسد که رابطه مدیریت دانش و نوآوری فرایند بر توسعه محصول جدید در بنگاه‌های کوچک و متوسط تحت تاثیر ویژگی‌های دیگر شرکت می‌باشد. بنابراین فرضیه‌های این تحقیق عبارت‌اند از:
مدیریت دانش بر نوآوری فرایند تاثیر دارد.
مدیریت دانش بر توسعه محصول جدید تاثیر دارد.
نوآوری فرایند بر توسعه محصول جدید تاثیر دارد.
مدیریت دانش و نوآوری فرایند بر توسعه محصول جدید تاثیر دارند.
ویژگی شرکت‌های مختلف تفاوت معنی‌داری را در ارتباط بین متغیرها (مدیریت دانش ، نوآوری فرایند و توسعه محصول جدید) ایجاد می‌کند.
لازم به ذکر است که با توجه به متغیر و فرضیه‌های تحقیق چارچوب مفهومی تحقیق به شرح شکل صفحه بعد مفروض شده است:
شکل ۳-۱: چارچوب مفهومی تحقیق
(منبع: یافته‌های پژوهش)
۳-۹- معیارها و شاخص‌های تحقیق
جهت ارزیابی و اندازه‌گیری مفاهیم مدیریت دانش، نوآوری فرایند و توسعه محصول جدید و ارتباط آنها با یکدیگر ابعاد و شاخص از بین مقالات و پرسشنامه‌های محققین دیگر انتخاب گردید و در قالب پرسشنامه الف بین ۳۵ نفر از خبرگان و متخصیصن موضوع توزیع گردید که تعداد ۲۹ پرسشنامه پاسخ داده شد (مشخصات خبرگان و سوالات پرسشنامه الف جهت توزیع در بین خبرگان در پیوست قابل مشاهده می باشد). آمار توصیفی توزیع خبرگان به شرح زیر می‌باشد:
شکل ۳-۲: توزیع تخصص خبرگان

«أ ترقدون بالمسجد؟ انه لا یرقد فیه».
آیا در مسجد می‌خوابید؟ مسجد جای خوابیدن نیست.
حضرت علیA نیز همراه آنان بود، رسول خدا۶ رو به علیA کرد و فرمود:
«تعال یا علی انه یحل لک فی المسجد ما یحل لی أما ترضی أن تکون منی بمنزله هارون من موسی الا النبوه»^[۲۲۶].
ای علی! نزدیک بیا آن چه در مسجد برای من حلال است، برای تو نیز روا است. آیا راضی نیستی که برای من همانند هارون برای موسی باشی مگر در مقا م نبوت.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

5. 5. تقاضای عمر بن خطاب

ابن عباس نقل کرده است که روزی عمر بن خطاب گفت: دیگر از علی بن ابی طالب سخن نگویید، زیرا من از پیامبر اکرم۶ درباره او شنیدم که اگر یکی از آنها برای من بود، از آن چه آفتاب بر آن می‌تابد برای من بهتر بود. من، ابوبکر، ابوعبیده بن جراح و یک نفر از اصحاب پیامبر نزد آن حضرت بودیم، رسول خدا۶ بر علی بن ابی طالب تکیه کرده بود تا این که دستش را بر شانه‌های علی زد و گفت:
«یا علی أنت أول المؤمنین ایمانا و أولهم اسلاما و أنت منی بمنزله هارون من موسی و کذب من زعم أنه یحبنی و یبغضک»^[۲۲۷].
ای علی! تو نخستین مؤمنی هستی که ایمان آوردی و نخستین فردی هستی که اسلام آوردی. تو برای من همانند هارون برای موسی هستی. دروغ می‌گوید هر کس گمان می‌کند که مرا دوست میدارد، در حالی که با تو دشمنی می‌ورزد.

6. 6. در جریان دختر حمزهA

هنگامی که دختر حضرت حمزه از مکه به مدینه آمد، حضرت علیA جعفر و زید برای سرپرستی او اختلاف پیدا کردند. نزد رسول خدا۶ رفتند تا داوری کند. پیامبر خدا۶ فرمود:
«اما انت یا علی فانت منی بمنزله هارون من موسی الا النبوه»
این روایت در مسند احمد بن حنبل^[۲۲۸] و السنن الکبری بیهقی^[۲۲۹] نقل شده است.

7. 7. در حدیث ام سلمه

پیامبر خدا به همسرش ام سلمه فرمود:
«یا ام سلمه ان علیا لحمه من لحمی و دمه من دمی و هو منی بمنزله هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی»^[۲۳۰].
ای ام سلمه! گوشت علی از گوشت من، خون او از خون من و او برای من همانند هارون برای موسی است، مگر آن که پس از من پیامبری نیست.
بنابراین روشن شد که حدیث منزلت تنها در جریان جنگ تبوک از رسول خدا۶ صادر نشده است، بلکه رسول خدا۶ در مناسبت‌ها و زمان‌های متعددی این حدیث را درباره حضرت علیA بیان کردند.
یکی از ویژگیهای مهم حدیث منزلت این است که این حدیث در صحیحین نیز روایت شده است.قوشچی به این مطلب و این که صحیحین در پیش اهل سنت چه منزلت و جایگاهی دارد، اشاره نمی‌کند، لذا لازم است در این بخش به کتب صحیحین از منظر اهل سنت پرداخته شود.

۴-۲-۳٫ صحیحین از منظر اهل سنت:

الصحیح تألیف محمد بن اسماعیل بخاری (متولد ۱۹۶ق.) و نیز کتاب دیگری با همین نام الصحیح تألیف محمد بن مسلم نیشابوری (متولد ۲۰۶ق.) دو کتاب بسیار مهم حدیثی در میان همه مذاهب اهل سنت است.
وجه تسمیه این کتب به صحیح نیز گویای اعتبار و صحت احادیث آنها به نظر اهل سنت میباشد.
علمای اهل سنت گاهی سلام رسول خدا۶ را به بخاری رسانده و گاهی خواب‌هایی درباره این کتاب دیدهاند و گاهی کرامت‌هایی به این دو کتاب و مؤلفان آنها نسبت دادهاند تا جایی که این دو کتاب را به تایید و امضای رسول خدا۶ رسانیدهاند.
صاحب عبقات الانوار در این باره مینویسد:
«اکابر ثقات و ائمه متبحرین ایشان هم اجماع بر صحت و قبول صحیحین ذکر کردهاند کما فی شرح النووی علی صحیح مسلم و شرح النخبه لابن حجر العسقلانی و قره العینین لولی الله و غیرها و گاهی نقل نمایند که جناب رسالت مآب۶ آن را کتاب خود فرموده حکم به درس آن داده کما فی مقدمه فتح الباری و کتاب الاسانید لابی مهدی عیسی المغربی و گاهی از آن حضرت نقل نمایند که آن جناب تنصیص بر صحت جمیع احادیث بخاری نموده و اجازت روایت آن داده و صحیح مسلم را هم به این فضیلت جمیله ممتاز ساخته …»^[۲۳۱].
ابن حجر در آغاز الصواعق المحرقه می‌گوید: به اجماع صحیح بخاری و صحیح مسلم صحیح ترین کتب بعد از قرآن هستند^[۲۳۲].
بخاری و مسلم که در پنهان داشتن مناقب و فضایل امیر المؤمنینA و اهل بیتF جد و جهد بلیغ دارند، این حدیث را روایت کرده‌اند.لذا با وجود شهرتی که حدیث غدیر در منابع دیگر اهل سنت دارد و برخی از بزرگان اهل سنت آن را متواتر میدانند، ولی در صحیحین روایت نشده است. اما حدیث منزلت در صحیح بخاری در دو مورد نقل شده است.
پیامبر خدا۶ به حضرت علیA فرمود: «اما ترضی أن تکون منی بمنزله هارون من موسی»^[۲۳۳] آیا راضی نمی‌شوی که برای من همانند هارون برای موسی باشی.
بخاری در جای دیگری این گونه نقل می‌کند: «هنگامی که پیامبر اکرم۶ برای جنگ تبوک از مدینه بیرون می‌رفت، علیA را در مدینه به جای خود قرار داد. علیA عرض کرد: آیا بار زنان و کودکان را بر دوش من می‌گذاری؟
پیامبر فرمود: «ألا ترضی أن تکون منی بمنزله هارون من موسی الا أنه لیس بعدی نبی»^[۲۳۴].
مسلم نیز این حدیث را با سندهای متعدد روایت کرده است. در یکی از این نقل‌ها چنین آمده است: سعید بن مسیب از عامر بن سعد بن ابی وقاص نقل می‌کند که پیامبر خدا به علیA فرمود: «أنت منی بمنزله هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی» سعید می‌گوید: دوست داشتم این حدیث را رو در رو از خود سعد بشنوم لذا با او ملاقات کردم و این حدیث را به او گفتم او گفت: من این حدیث را از پیامبر۶ شنیدهام. گفتم: به راستی خودت شنیدهای؟
او در پاسخ انگشتانش را به گوشهایش نهاد و گفت: آری؛ اگر دروغ بگویم گوشهایم کر شوند^[۲۳۵].
در جای دیگری مسلم آورده است، معاویه به سعد ابی وقاص گفت: چه چیزی تو را از دشنام دادن به ابوتراب باز میدارد؟ گفت: هرگاه آن سه ویژگی را که پیامبر۶ درباره او فرمود، به یاد می‌آورم، هرگز به او دشنام نمیدهم، سپس سعد آن سه را نقل کرد که یکی از آنها حدیث منزلت بود^[۲۳۶].

۵-۲-۳٫ مقامات حضرت هارونA در قرآن:

از آنجایی که رسول خدا در این حدیث منازل هارون را برای حضرت علیA اثبات می‌کند. در این جا به برخی از منازل هارون که در قرآن از آنها یاد شده است، اشاره می‌شود.

۶-۲-۳٫ منازل هارون در قرآن:

۱٫نبوت
نخستین مقام حضرت هارون که در قرآن آمده است، مقام نبوت می‌باشد.خداوند می‌فرماید:
«وَ وَهبنا لَهُ مِن رَحمَتِنا أخاهُ هارُونَ نَبیّا»^[۲۳۷].

آموزش
جلسه توجیهی
ارتباطات
آموزش
جلسه گروهی
شکل ۲-۱۴: نمودار تحقیق هادیزاده و همکاران
آنها نتیجه گرفتند رابطه معنا داری بین عناصر برند سازی داخلی با حس تعهد به برند و حس تعلق به برند و وفاداری برند وجود دارد.
عزیزی و همکارانش (۱۳۹۱) مدلی جهت شناسایی عوامل مؤثر بر عملکرد کارکنان در مورد برند در صنعت بانکداری ارائه دادند .این پژوهش با رویکردی کمی و با الهام از نظریه هدف گذاری و برند سازی داخلی درصدد شناسایی عوامل موثر بر تعهد و وفاداری کارکنان به برند و عملکرد برند در سطح کارکنان صورت گرفت.آزمون مدل مفهومی به روش معادلات ساختاری انجام شد .نتایج تحقیق که در شعب فرصت بانک های کشاورزی شهر تهران انجام شده بود،نشان داد که شفافیت اهداف برند بر تعهد کارکنان به برند اثر مثبت دارد اما بر وفاداری آنان به برند اثری ندارد.سختی درک شده تحقق اهداف برند بر تعهد به برند اثر منفی دارد اما بر وفاداری به برند اثری ندارد ، برند سازی داخلی بر وفاداری به برند اثر مثبت دارد اما بر تعهد کارکنان به برند اثری ندارد، تعهد برند بر وفاداری به برند اثر مثبت و وفاداری به برند برعملکرد برند در سطح کارکنان اثر مثبت دارد.
شفافیت اهداف برند
تعهد کارکنان به برند
سختی تحقق اهداف برند
عملکرد برند در سطح کارکنان
وفاداری کارکنان به برند
برند سازی داخلی
شکل ۲-۱۵: نمودار تحقیق عزیزی و همکاران
مسعود اثنا عشری (۱۳۹۰)در پایان نامه کارشناسی ارشد خود به ارزیابی تاثیر برند سازی داخلی بر عملکرد برند با توجه به نقش تعدیلگر و رقابتی و رضایت شغلی در نظام بانکی ایران پرداخت. و مدل زیر را ارائه نمود.
رضایت شغلی
عملکرد برند
هویت برند
برند سازی داخلی
جو رقابتی
تعهد به برند
شکل ۲-۱۶: نمودار تحقیق اثنا عشری
شاه حسینی و همکارانش(۱۳۹۰) در مقاله ای با عنوان ” ارزش ویژه برند برند خدمات و رفتار خرید مشتریان” رابطه بین ارزش ویژه برند خدمات و مولفه های آن و رفتار خرید مصرف کنندگان در بانک انصار را بررسی نموده است. محقق ابتدا با ارائه مدلی جامع از روند شکل گیری ادراکات و رفتارهای بعدی متناسب با آن به عوامل مؤثر بر ارزش ویژه برند خدمات و رفتارخرید پرداخته و سپس با انتخاب متغیرهای مناسب از هر گروه به بررسی روابط بین آنها و رفتار خرید مصرف کنندگان در بانک انصار پرداخته است. تحقیق از طریق توزیع پرسشنامه بین مشتریان بانک در سطح استان قزوین(۱۰ شعبه) صورت گرفته است. این تحقیق که در بین مشتریان انجام شده است نتیجه گیری نموده که عوامل وفاداری، آمیخته بازاریابی و تبلیغات دهان به دهان بر ارزش ویژه برند خدمات تاثیرگذار می باشد.
بخش سوم: توسعه مدل مفهومی پژوهش
مدل مورد استفاده در تحقیق حاضر مبتنی بر تلفیق نتایج حاصل از مطالعات اسچمیدت^[۷۲] (۲۰۱۰) و منهرت ^[۷۳]و ترز (۲۰۰۸) و چرناتونی و وکوتام (۲۰۰۶) اقتباس شده است که براین اساس فرضیه های زیر ارائه می شود.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

گروه اول فرضیه های پژوهش مربوط به تأثیر عامل تمایل به برند بر ارزش ویژه برند داخلی می باشد. در شرکت ها فرهنگ به عنوان یکی از مهم ترین محرک های نگرش و رفتار کارکنان در نظر گرفته میشود. (ویلیام و اَتوِی^[۷۴] ،۱۹۹۶) به همین دلیل باید به طور استراتژیک با ارزش های برند هم تراز شود. (هچ^[۷۵] و اسچولتز، ۲۰۰۱؛ پیرکی و پیتی^[۷۶]، ۱۹۸۸؛ اسچولتز، ۱۹۸۷) در جاییکه به مخاطب مصرف کننده(کارکنان) مربوط می شود استدلال شده است که فرهنگ سازمانی حتی بیشتر از فعالیت های بازاریابی مرتبط می تواند در شکل دادن به ادراکات برند شرکت مؤثر باشد. (ویلسون ^[۷۷]،۲۰۰۱)به همین دلیل فرض شده است که تمایل به برند نقش کلیدی در عوامل سطح فردی کارکنان و در نتیجه بر ارزش ویژه برند داخلی دارد.(بامگرت و اسچیمیدت ،۲۰۱۰)
H₁. تمایل به برند (در سطح سازمانی) از طریق عوامل سطح فردی بر ارزش ویژه برند داخلی تاثیرگذار است.
H_1-1 .تمایل به برند بر تعهد به برند داخلی تاثیر گذار است.
H_2-1. تمایل به برند بر ارتباط با برند داخلی تاثیر گذار است.
H_3-1 .تمایل به برند بر دانش برند داخلی تاثیرگذار است.
H₂.تمایل به برند بر ارزش ویژه برند داخلی تاثیر گذاراست.
H₃.عوامل سطح فردی کارکنان در ارزش ویژه برند داخلی تاثیر گذار است.
مطالعات زیادی نشان می دهد که تعهد به برند بر رفتار و نگرش کارکنان تأثیر گذار بوده است. (مارشال و مولکی ،۲۰۰۵؛ ریکتا ^[۷۸]،۲۰۰۲؛ میر ۱۹۹۶ ؛ متیو ۱۹۹۰؛ مودی و همکاران^[۷۹] ۱۹۷۰) تعهد به برند داخلی عامل مهمی در رفتار و تمایل کارکنان به برند محسوب شده است. (بورمن و زپلین ^[۸۰]،۲۰۰۵؛ تامسون ارگانبریت^[۸۱] ،۱۹۹۹)
H_1-3 .تعهد به برند داخلی بر ارزش ویژه برند داخلی تاثیر گذار است.
دانش برند داخلی، شناختی که در ذهن کارکنان از برند وجود دارد توصیف میکند. (فیسکه و لینویل^[۸۲]،۱۹۸۰) ساختارهای سازمان یافته دانش از قبل در ذهن افراد وجود دارد که با انتزاع ازتجارب تکامل می یابند و نفوذ قوی بر رفتار افراد اعمال می کنند. (مارچوس و زاجونیک^[۸۳] ،۱۹۸۵) مطالعات پیشگام توسط کلر در سال ۱۹۹۳ نشان داد، دانش نام تجاری به عنوان یک عامل حیاتی در ارزش ویژه برند می باشد. مطالعات دیگر نشان داد کارکنانی که برای شرکت هایی با نام تجاری قوی تر کار می کنند سازگاری و دانش برند بیشتر و واضح تری را نشان می دهند.(چرناتونی و کوتام^[۸۴] ، ۲۰۰۶؛ وبستر ^[۸۵]و کلر ۲۰۰۴) و بالعکس(آکر،۲۰۰۲) بنابراین دانش نام تجاری داخلی را می توان بعنوان پیش نیاز قوی برای برند داخلی قوی دانست.
H_2-3 .دانش برند داخلی بر ارزش ویژه برند داخلی تاثیر گذار است.
فرایندهای شناختی معمولا به بعضی انگیزه های روانی اولیه نیاز دارد که قدرت آنها تعیین میکند که چطور هر فرد یک اخطار است، چطور آماده برای عکس العمل است و چطور توانایی اقدام دارد. در فرضیه های لاندا که توسط مالمو در ۱۹۵۹ توسعه داده شده است فرض شده که عملکرد قوی تر عملکرد شناختی بالاتری دارد تا به یک سطح مشخص برسد که در آن نقطه اثرات شروع به ضعیف شدن می کند. یکی از انگیزه های روانی توجه است، که در این زمینه بعنوان یک فعالیت که منجر به افزایش موقت حساسیت محرک ویژه است تعریف شده است. توجه می تواند زمانیکه برند ارتباط قطعی با کارکنان دارد انتظار برودکه بالا باشد . (سلسی و السن ^[۸۶]،۱۹۸۸) ارتباط با برند داخلی بر ارزش ویژه برند داخلی تأثررگذار و پیش نیاز مسقیم دانش برند داخلی است.(بامگرت و اسچیمدت ،۲۰۱۰)
H_3-3 .ارتباط (مشارکت و درگیری) با برند داخلی بر ارزش ویژه برند داخلی تاثیر گذار است.
H_4-3 .ارتباط با برند داخلی بر دانش برند داخلی تاثیر گذار است.
بر اساس تحقیقی که در سال ۲۰۰۷ انجام شد، نشان داده شد که عوامل متعددی باعث موفقیت یا شکست برند سازی داخلی می شوند. این عوامل به دو گروه طبقه بندی شدند ،عوامل تحت کنترل سازمان و عوامل تفسیر کارمند از برند. این عوامل در سطح فردی کارمندعبارتند از :شناسایی با هویت برند،تعهد به برند،وفاداری به برند،فهم برند. (منهرت و ترز ^[۸۷]،۲۰۰۷ ؛ چرناتونی و کوتام ،۲۰۰۶) همچنین هویت برند کی از عوامل هم در مطالعات و زپلین (۲۰۰۵) می باشد. بورمن و زپلین ادعا می کنند مدیریت منابع انسانی یک سازمان می تواند به توسعه درونی سازی هویت برند در جذب نیروهای جدید کمک نمایند.
H_5-3 .شناسایی با هویت برند بر ارزش ویژه برند داخلی تاثیر گذار است.
بر اساس فرضیه های فوق مدل مفهومی زیر ارائه می گردد.
سطح سازمان
سطح فردی

یکی از زنها با آنکه خود را کاملا مذهبی معرفی می کند و انجام سقط جنین را گناه می داند و عقاید و دلایلی برای گناه بودن آن عنوان می کند هنگامی که با حاملگی ناخواسته مواجه می شود اقدام به سقط می کند:

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

((اون موقع چشمم هیچی از مذهبو نمی دید با اینکه کاملا می دونستم گناه داره، قدیمی ها می گن هفت نسل اون بچه رو از بین بردین هفت جد اون بچه خرتونو تو اون دنیا می گیره این چیزها رو می دونستم حتی فیلمی دیده بودم که سقط گناه داره، زن داداشم که سقط کرده بود دیه اش رو داد اما من ندادم))( زن ۳۳ ساله، اول راهنمایی، طبقه درآمدی بالا).
دیدگاه زیر مربوط به زنی است که هزینه خانواده بر عهده اوست از نظر این زن مذهب دروغ مصلحتی را مجاز می داند و می توان سقط مصلحتی هم انجام داد نظر این زن اینست:
((تمام تاثیر رو مذهب می ذاره مذهب می گه نکنین، تو مذهب ما دروغ مصلحتی گناه نیست من با یه شوهر ورشکسته نمی تونستم همه خرج و مخارج به عهده من بود))( زن ۳۶ ساله، سوم راهنمایی، طبقه درآمدی متوسط).
این زن بعد از انجام کورتاژ برای دفع تکه های باقی مانده جنین از بدنش به ائمه و بزرگان متوسل می شود:
((خیلی نذر و نیاز کردم، برای سلامتی امام زمان، شادی روح حضرت ابوالفضل صلوات نذر کردم چون آرایشگرم نذر کردم تا چند مدت هر چی مشتری اومد مجانی براشون کار کنم. می گفتم خدایا هدفم قتل نیست آدم یه موجود زنده رو نمی تونه بکشه و خدا با من بود چون هر کی سقط کرده همه جوره ضرر کرده اما خدا کمکم کرد. پایان ماه محرم نذر کردم گفتم خدایا چرا اینجوری ام یه عدس پلو با بهترین برنج نذر میکنم تا خوب بشم دوباره رفتم سنوگرافی دیدم نیست)).
زن دیگری در مورد دادن دیه جنین سقط شده اینچنین می گوید:
((می دونم که سقط گناهه، اما زیر یه ماه دیه نداره اما بالای یه ماه باید دیه بدن قبلا از روضه هایی که رفتم شنیده بودم اعتقاد به دیه دارم اما برای من چیزی نبود احساس می کردم یه لخته خونی بود که تو رحم من جمع شده بود و بچه ای نبود))( زن ۳۸ ساله، سیکل، طبقه درآمدی متوسط).
یکی از زنان در مورد نگاه مذهبی اش به سقط جنین می گوید:
((معتقدم نگاه مذهب به سقط نگاه بدی بوده، چون نگاه مذهبی داشتم می گفتم تا قبل از اینکه روح دمیده باشه می شه سقط کرد جنین من ۵/۲ سانت بود و یه لخته خون بود و نمی خواستم بچه ای رو که دست و پا داره رو سقط کنم اصلا دچار عذاب وجدان و کاووس نبودم چون یه بچه ناقص عذابش خیلی بیشتره))( زن ۳۱ ساله، فوق لیسانس، طبقه درآمدی بالا).
یکی از زنان معتقد بود که سقط جنین و وسائل جلوگیری از بارداری مانند آیودی یک کارکرد را دارند و انجام سقط جنین را گناه نمی دانست، این زن می گوید:
((من دیدم به مذهب طوریه که محدود شدن رو قبول ندارم می گفتم یه تخمه، می گفتن گناهه، اما زیاد برام مهم نبود می گم نه گناه و قتل نیست خوب آیودی گذاشتن هم کارش همینه از لانه گزینی جلوگیری می کنه سقط هم اینه که نمی زاری اون به مرحله رشد برسه)) ( زن ۳۹ ساله، فوق دیپلم مامایی، طبقه درآمدی بالا).
بعضی مواقع زنان برای کسب اطلاعات شرعی سقط به افراد مذهبی مراجعه می کنند مورد زیر زنی است که با مراجعه به یکی از روحانیون مشکلاتی را که ممکن بود جنینش با آن مواجه شود( دلایل پزشکی) را دلیل اضطرارتصمیم سقط جنینش عنوان می کند این زن می گوید:
((من بخاطر دلیل موجه اینکار رو انجام دادم من با یه آقای روحانی مشورت کردم که اگه آدم بخواد یه بچه بیاره که ناقص باشه، بخواد سقط کنه حکمش چیه؟ اون آقا گفت باید با تشخیص پزشک معلوم بشه بچه ناقصه، و بعد باید کفاره بچه داده بشه، البته این مشکل که ممکن بود بچه من داشته باشه تا ۴_۳ ماه معلوم نمی شد و من باید صبر می کردم تا ۴_۳ ماه دیگه تا ببینم بچه ام سالم هست یا نه اما من نمی خواستم بچه ام ۴_۳ ماهه بشه بعد سقط کنم))( زن ۳۴ ساله، سوم دبیرستان، طبقه درآمدی پایین).
زن دیگری که به دلایل اختلافات خانوادگی جنینش را سقط کرده چون قصد جدایی از همسرش را دارد از سقط جنینش احساس گناه نمی کند این زن می گوید:
((من فکر می کنم برای زنی مثل من که راه چاره ای جز طلاق نداره سقط جنین هیچ گناهی ندارد چون شوهرم یه بچه را هم که سرگردان کرده و بی مادر با خودش به شهرش برده، بچه دیگر را می خواستم چکار؟احساس گناه نمی کنم چون خودم را زیاد مقصر نمی دانم))( زن ۲۵ ساله، پنجم ابتدایی، طبقه درآمدی متوسط).
یکی از عوامل مهمی که می تواند بر باروری تاثیر بگذارد مذهب است. علی الاصول مذاهب و ادیان الهی تاکید بر تکثیر زاد و ولد داشته اند. در دین اسلام در جاهایی به داشتن فرزند نیرومند سفارش کرده و از سقط جنین جلوگیری بعمل آورده و از طرفی فاصله گذاری بین زایمانها را تاکید کرده و به تربیت و آموزش فرزندان توجه خاص داشته است. فرض بر این بوده که هر چه زنان مذهبی تر باشند مخالفت بیشتری با انجام سقط جنین داشته باشند و در تصمیم خود مردد باشند. همانگونه که از صحبت های زنان مورد مصاحبه بر می آید زنان طبقه پایین که خود را مذهبی تر می دانستند احساس گناه بیشتری داشتند و اکثر آنان سقط جنین را قتل نفس می دانستند. اما در برابر وضعیت های دشوار زندگی بدان اقدام کردند. زنان طبقات متوسط و بالا نیز سقط جنین را تا مرحله خاصی از زندگی جنینی گناه نمی دانستند.
۶-۳-۴-نقش زن در فرایند تصمیم گیری سقط جنین
انتخاب سقط جنین بعنوان کنترل زنان بر بدنشان حقی است که برخی از فمنیست ها از آن بعنوان بخشی از حقوق زنان یاد می کنند کنترل بر بدن زنان یعنی اختیار تن خود را داشتن و تصمیم گیرنده بودن در زمینه تولید مثل، چرا که تولید مثل بیشترین تاثیر را بر زنان دارد.
در نمونه مورد بررسی ما در میان زنان طبقه درآمدی پایین اکثر پاسخگویان بیان کردند که تصمیم سقط شان تصمیمی بوده که با مشارکت زن و مرد انجام گرفته و در ۲ مورد فقط زن تصمیم گیرنده سقط بوده است که در ۱ مورد زن مساله حاملگی خود را از همسرش پنهان کرده بود. دلایل زنانی که با همسر خود در تصمیم گیری مشارکت داشتند بیشتر ناشی از این نگاه سنتی بود که چون مرد نان آور خانواده است و مسئولیت خانواده به عهده مرد است، زن حتما باید مرد را در جریان انجام سقط جنینش قرار دهد. در زنان طبقه درآمدی متوسط در ۴ نفر از پاسخگویان تصمیم گیری سقط براساس مشارکت زن و مرد انجام گرفته بود و در ۳ مورد این تصمیم توسط زن صورت گرفته بود و دلایل آن بیشتر ناشی از آن بود که زنان خود را مسوول پرورش و تربیت فرزند می دانستند و این امر باعث شده بود، بیشترین نقش را در تصمیم گیری برای خود قائل باشند.
در زنان طبقه درآمدی بالا در اکثر موارد (۷ نفر)، زن و مرد با مشارکت هم تصمیم سقط را گرفته بودند و در مقایسه با زنان طبقه درآمدی پایین که میزان مشارکت زن و مرد در آنها بالا بود (۶ نفر)، زنان طبقه درآمدی بالا عامل تفاهم و همدلی خود با همسرشان را عامل مشارکت در تصمیم گیری می دانستند در حالیکه در زنان طبقه درآمدی پایین اهمیت در جریان بودن مرد به عنوان رئیس خانه و کسی که امر معاش را به عهده دارد، مطرح بود.
نقش زن در تصمیم گیری جزء نقش های اکتسابی است که زن در بوجود آوردن آن نقش مستقیم دارد. در جوامع سنتی زنان نقششان در تصمیم گیری معدود و محدود بود اما در جوامع صنعتی و مدرن به دلیل مشارکت زنان در امور اجتماعی، اقتصادی،سیاسی و فرهنگی، زنان نقش های متعددی را بعهده می گیرند که از جمله آنها نقش زنان در تصمیم گیری بر امور فرزندآوری و کاهش سایز خانواده و کنترل موالید می باشد. به تعبیر فمنیست ها زنان کنترل بر بدنشان را از جمله حقوق خود می شمرند که باعث می شود تصمیم مادری کردن و یا کنترل باروری را خود بعهده گیرند. در میان پاسخگویان این تحقیق زنان نقش موثری در حوزه تصمیم گیری سقط جنین خود دارند.
یکی از زنانی که تصمیم سقط را به تنهایی گرفته بود، علت این امر را ترس از ممانعت افراد خانواده و همسرش از انجام سقط و مصمم بودن خود در انجام این عمل عنوان می کند:
(( من بارداری ام را به همسرم نگفتم و مسئله سقط جنینم هم یک تصمیم یک طرفه بود چون مطمئن بودم که بچه نمی خوام چیزی نبود که شوخی بردار باشه چون شرایطم طوری نبود که بچه داشته باشم در هر صورت از ذهنیت همسرم هم به سقط آگاه نبودم اما ترس از اینکه مانع من بشه و در من تردید ایجاد کنه باعث شد بهش نگم. تصمیمم جدی و قطعی بود اما هیچکس در جریان بارداری من نبود چون معمولا خانواده ها روی این مسائل مخالفت می کنند همین مسئله ممکن بود که منجر شود که من روی انجام این کار تردید کنم و همین که نگفتم باعث شد که مصمم تر باشم))( زن ۲۵ ساله، لیسانس، طبقه درآمدی متوسط).
بعضی مواقع سقط بر اثر اصرار شوهر و نه نظر زن صورت می پذیرد مورد زیر زنی است که ۳ بار اقدام به سقط کرده، سقط اول با موافقت زن صورت گرفته بود اما دفعه دوم و سوم با اصرار شوهر انجام شده بود:
(( اولی رو تو ۲۳ سالگی سقط کردم دومی و سومی رو تو ۳۰ سالگی سقط کردم با اصرار زیاد شوهرم می انداختم آخه خونمونو تازه ساخته بودیم و خیلی قرض داشتیم. من زیاد تمایلی به سقط نداشتم چون سر سقط اولم ناراحتی قلبی گرفته بودم))( زن ۳۳ ساله، اول راهنمایی، طبقه درآمدی بالا).
یکی از زنان مشکلاتی را که یک زن در راه پرورش فرزندان با آن روبروست را دلیل انجام تصمیم گیری توسط خود می داند و در حوزه تصمیم گیری نظر خود را بر همسرش اعمال می کند و نهایتا دو بار اقدام به سقط جنین می کند:
((هر دو تا سقطم رو خودم تصمیم گرفتم هر دو بار شوهرم رو تو عمل انجام شده قرار دادم، خوب اون یه مرده، میگه بذار یه دختر بیاد و بچه مون جفت بشه، اما چون همه مشکلاتش رو دوش زنه،مرد درسته که خرجی میده و صبح میره وشب می آد، اما کمبودای بچه رو زن می فهمه و این زنه که باید اونو تربیت کنه اگه نکنه میگن مادرش درست تربیتش نکرده))( زن ۲۵ ساله، دیپلم، طبقه درآمدی پایین).
زنی که ۳ بار اقدام به سقط کرده در مورد اینکه چقدر در سقط جنین هایش تصمیم گیرنده بوده می گوید:
((بیشتر نظر من بود البته دفعه اول هم شوهرم بچه نمی خواست چون وضعیت تثبیت شده ای تو زندگی نداشتیم . دومین سقطم نظر خودم بود شوهرم از بچه بدش نمی آمد چون من باید نگهش می داشتم اگر بهش می گفتم نگه داریم قبول می کرد. سومی رو بیشتر فشار اورد گفت شرایطمون بد نیست من گفتم بچه رو می خوایم چکار کنیم؟من بچه نمی خواستم))( زن ۳۷ ساله، کارشناسی ارشد، طبقه درآمدی بالا).
زن دیگری که تصمیم سقط جنین را خودش گرفته بود می گوید:
(( به نظر من زن و شوهر دوتایی باید تصمیم بگیرند ولی در مورد من چون من شوهرم رو قبول نداشتم خودم اصرار داشتم و یک شب تا صبح گریه کردم تا شوهرم راضی شد))( زن ۴۹ ساله، پنجم ابتدایی، طبقه درآمدی متوسط).
مورد دیگر زنی است که با رضایت شوهرش و بیشتر با خواست خود سقط جنین کرده بود:
((۹۰% خودم تصمیم گرفتم از شوهرم پولشو خواستم و اونم سریع داد می گفت آخه چرا انقدر تو حامله میشی، حالا مشکلیه که پیش اومده و باید حلش کنیم))( زن ۳۹ ساله، فوق دیپلم مامایی، طبقه درآمدی بالا).
در بعضی موارد سقط جنین با اصرار اطرافیان انجام می شود مورد زیر زنی است که با پسری صیغه بوده اما بدلیل مشکلات خانوادگی وادار به سقط جنین می شود:
((تصمیم پدر و مادر پسره بود خود پسره خبر نداشت اولش منو بردند خونه یه پیرمرد که بهم آمپول زدند مویرگهای جفتم پاره شد و ازم خون می اومد می خواستم فرار کنم اما نتونستم، دیدند سقط نکردم بعدش مادر پسره یه ماما اورد خونه شون و با پمپ و چنگال آهنی و شلنگ بچه ۴ ماهه ام رو له کردن، دیدم که استخوانهای بچه ام خرد شده بود من بیحال بودم که پسرشون اومد))( زن ۲۴ ساله، سوم راهنمایی، طبقه درآمدی پایین).
از نظر تعدادی از زنان تصمیم سقط باید مشترکا توسط زن وشوهر صورت بگیرد یکی از زنان دلیل این امر را مشکلات و عوارض بعد از سقط جنین عنوان می کند:
((تصمیم سقطمان پنجاه، پنجاه بود اگه باز ناخواسته حامله بشم با تصمیم هردو سقط می کنم چون اگه فقط تصمیم گیرنده زن باشه خدای ناکرده بعدا یه اتفاقی بیافته، عفونت رحمی و… مسئولیتش به گردن زنه به همین دلیل نباید تصمیم یک طرفه باشه))( زن ۲۷ ساله، لیسانس، طبقه درآمدی پایین).
نتایج این بررسی نشان می دهد که اکثر زنان با نقش مستقیم و مشارکت در تصمیم گیری انجام سقط جنین، کنترل بر بدن خود و زمان مادری کردن را به عهده می گیرند.
۷-۳-۴- احساسات زن بعد ازسقط جنین
بر اساس جدول شماره ۲-۴، اکثر زنان طبقه درآمدی پایین و متوسط احساسات بعد از سقط جنین خود را منفی عنوان کردند، در زنان طبقه درآمدی بالا ۵ نفر از پاسخگویان احساسات خود را منفی و ۴ نفر نیز احساست مثبتی به سقط جنین شان داشتند و این امر نشان می دهد زنانی که نگرششان به جنین به عنوان موجود انسانی بوده، احساس گناه بیشتری داشته و احساسات منفی شان به سقط بیشتر بوده است در مقابل زنانیکه جنین را لخته خون یا تخم می دانستند، احساسشان نسبت به انجام سقط مثبت بوده است. برای بسیاری از زنان افسردگی و رنج سقط جنین پنهان است و یا به تاخیر می افتد واکنش هر زن به سقط جنین خاص خود اوست و احساساتش تحت تاثیر خصوصیات شخصیتی و شرایط زندگی زن می باشد. احساساتی که پاسخگویان در جریان سقط جنین خود تجربه کرده بودند شامل احساس افسردگی و ناراحتی، احساس گناه، احساس سبکی و رهایی بود که در زیر به موارد فوق اشاره می شود:
۱-۷-۳-۴-احساس افسردگی و ناراحتی
یکی از زنان بعد از کورتاژش احساس ناراحتی و عذاب وجدان می کند:
«خیلی ناراحت بودم خیلی عذاب وجدان داشتم نمی تونستم خودم رو ببخشم همش احساس می کردم چرا این کار را انجام داده بودم وجلوگیری نکردیم در واقع من باعثش بودم چون شوهرم حتی تا لحظه آخر که ما روشی را برای جلوگیری بکار نمی بردیم می گفت اگه تو یک درصد حامله بشی چی؟ خیلی خودم رو سرزنش می کردم وقتی آزمایش دادم گفتم خدایا از تو می خواهم که نباشه و وقتی هم که فهمیدم حامله هستم گفتم خدایا حتما خیر و صلاحت بوده الان ازت می خواهم که به خیر این مساله تموم بشه و مشکلی برام بوجود نیاد و سلامتی ام به خطر نیافته، ماهش ماه بدی بود چون محرم بود روحیه ام را از دست داده بودم وقتی با شوهرم از میان دسته های سینه زنی رد می شدیم به خاطر احساساتم فقط گریه می کردم و تا مدتها می گفتم الان بچه من این قد بود، الان وقت زایمانش بود آخر این ماه باید زایمان می کردم هنوزم که هنوزه از فکرش بیرون نمی آم ولی فکر زیادش هم خودمو آزار می ده یک چیزی که تموم شد و رفت و دست نیافتنی نیست حس مادر بودن تکرار می شه اما چون ماه محرم بود ناراحت بودم همسرم خیلی زود فراموش کرد و خیلی سعی کرد یه کاری کنه که من هم زود فراموش کنم اما برای من خیلی سخت بود تصویر بچه تو ذهنم بود شما فکر کنید بچه آدم داره از آدم کنده می شه درست مثل اینکه پوست آدم از جا کنده شه، بالاخره یه جنینی تو وجود من بوجود آمده بود برایم خیلی سخت بود، تا مدتها دچار افسردگی شدم خیلی گریه میکردم البته تو تنهایی خودم»( زن ۲۵ ساله، دیپلم، طبقه درآمدی بالا).
زن دیگری که از ترس واکنش منفی خانواده مساله سقط جنین را از همه افراد خانواده پنهان نگه داشته بود از احساساتش می گوید:
((خیلی خود دار بودم که کسی متوجه نشه به شدت هم افسرده بودم سوای مسئله روحی که روی آدم میگذاره و برای هر مادری داره فکر می کنم از نظر هورمونی هم موادی که وارد بدن آدم می شه روی آدم تاثیر داره من که به شدت افسرده شده بودم آمپول پروژسترون خودش یه هورمونه که وقتی وارد بدن می شه تاثیرات عجیب و غریبی روی آدم داره))( زن ۲۵ ساله، لیسانس، طبقه درآمدی متوسط).
یکی از زنان طبقه درآمدی پایین که با آمپول سقط اقدام به سقط جنین کرده اما جنینش سقط نشده می گوید:
((من تا صدای قلب بچمو شنیدم زدم زیر گریه و گفتم چرا این کار رو کردم گفتم اگه فردا یه چیزیش بشه چی؟ اگه ناقص بشه؟ اگه افتاده بود راحت بودم می گفتم خوب یه گناه کردم ، همش از خدا می خواستم که اینو از من بگیره))( زن ۳۰ ساله، چهارم نهضت، طبقه درآمدی پایین).
زنی که بدلیل پزشکی اقدام به سقط درمانی کرده بود( به دلیل پارگی کیسه آب ) در مورد احساس ناراحتی اش نسبت به سقط جنین اینچنین می گوید:

یک کنیزک دید شه بر شاهراه شد غلام آن کنیزک پادشاه
(۱/۳۸-۳۹)
«روز» زمان داستان و «شاهراه» مکان آن است. همانطور که ذکر شد، زمان تقویمی در کنش اولیّه که همان دیدار پادشاه و کنیزک است، چندان تأثیری ندارد و تا همین مقدار که مخاطب بداند زمان داستان روزی است که مناسب شکار پادشاه است- بدون آنکه به گاهشماری روز یا ماه و فصل آن اشارهای شده باشد- کافی است.
در اینجا هنرمندی مولانا آشکار است زیرا روز شکار، تلویحاً به شکارشدن دل پادشاه در آن روز اشاره دارد. حضور کنیزک در شاهراه نیز، موجب نوعی بزرگنمایی در باب کنیزک میگردد زیرا واژۀ «شاه» در شاهراه و غلام‌شدن پادشاه نسبت به کنیزک، ذهن را به جمال کنیزک و صیدشدن دل پادشاه رهنمود میکند:
یک کنیزک دید شه بر شاهراه شد غلام آن کنیزک پادشاه
(۱/۴۰)
بنابراین صحنۀ برگزیدۀ مولانا برای شروع داستان و کنش اولیّۀ آن، در شاهراه و هنگام شکار است. در قسمت دوم و سوم طرح به زمان و مکان خاصی اشاره ندارد بلکه بهطور ضمنی میتوان دریافت که مکان این عملهای داستانی، یعنی بیمارشدن کنیزک و عجز طبیبان در کشف و درمان بیماری او، قصر پادشاه است. صحنه چنان بدیهی است که نیاز به توضیح ندارد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

اما نکتۀ حائز اهمیت در تفاوت این قسمت طرح با پیکرۀ داستان در این است که مولانا در طرح به علّت بیماری کنیزک که در حقیقت همان عشق او به زرگر است، واقف است. اما پیداست که اگر در همان جا سبب بیماری را بیان کند، خواننده بهراحتی پایان آن را حدس خواهد زد و داستان جذابیّت خود را از دست میدهد. مولانا به زیبایی توانسته است در داستان و نسبت علیّ و معلولی آگاهسازی مخاطب هم بیان نمیکند بلکه او را با پادشاه داستان همراه میسازد و هر دو را در تعلیق این پرسش نگه‌میدارد.
مولانا دیدار پادشاه و کنیزک و خریدن کنیزک، بیمارشدن او، و عجز طبیبان در کشف علّت بیماری را با شتاب بیان میکند تا مخاطب را به‌سرعت از این قسمت داستان گذر دهد. به عبارتی، از قسمتهای شروع طرح، ناپایداری و گسترش میگذرد تا به قسمت تعلیق برسد. در قسمتهای ۱و ۲و ۳، طرح تنها به دو مکان، «شاهراه» و تلویحاً «قصر پادشاه» اشاره میکند و چندان تمرکزی بر روی صحنهپردازی ندارد اما گویا در قسمت چهارم طرح (ناامید شدن پادشاه از طبیبان و روی‌آوردن او به درگاه خداوند) از شتاب روایتی خود میکاهد، زیرا به‌خوبی آگاه است که این بخش داستانی نیاز به پردازش بیشتری دارد. مکان این قسمت داستان «مسجد» است:
شه چو عجز آن حکیمان را بدید پابرهنه جانب مسجد دوید
رفت در مسجد سوی محراب شد سجدهگاه از اشک شه پرآب شد
(۱/۵۵-۵۶)
در این دو بیت، علاوه بر اشاره به عجز حکیمان، خواننده را از حالت روحی و آشفتگی درونی پادشاه نیز آگاه میسازد. پادشاهی که پابرهنه سوی مسجد میرود و محراب مسجد از اشک او پرآب گشته است. «مسجد» که بهعنوان مکان داستان معرفی شده است و توصیف محراب و سجدهگاه آن، که از اشک پادشاه پرآب گشته است، علاوه بر بیان کیفیّت فضای مسجد، مؤید استیصال و درماندگی پادشاه است. پابرهنگی و دویدن او به مسجد القاکنندۀ شتاب پادشاه و البته خاکساری او نسبت به خداوند است.
در همین قسمت از داستان، هنگامی که پادشاه در میان گریه به خواب میرود، در خواب او، از نظر زمانی بهنوعی آینده‌نگری و به اصطلاح پیشگویی اشاره میشود. درواقع یکی از تمایزات طرح در داستانهای معاصر با داستانهای کهن در پیشگویی و عدول از قانون علیّت است که در طرح داستانهای کهن دیده میشود. در این قسمت طرح هم مشاهده میشود که چگونه حضور حکیم پیشگویی میشود و قانون علّی تا حدودی گسسته میشود. گرچه این آیندهنگری تا حدّی تعلیق داستانی را از بین میبرد اما باز هم حسّ کنجکاوی مخاطب را برمیانگیزاند که آیا خواب او رؤیای صادقه بوده است یا نه؟ آیا فردا کسی به قصر خواهد آمد؟ و… درواقع چنین کنجکاوی مخاطب را به ادامۀ داستان ترغیب میکند.
گفت ای شه مژده حاجاتت رواست گر غریبی آیدت فردا ز ماست
(۱/۶۳)
در بخش پنجم طرح که بهنوعی نقطۀ اوج داستان است، به حضور حکیم و کشف علّت بیماری کنیزک اشاره میشود. مولانا از باریکبینی بیشتری در توصیف زمان، مکان و البته فضا و داستان استفاده کرده است. در ابتدا زمان وقوع عمل داستانی را بیان میکند:
چون رسید آن وعدهگاه و روز شد آفتاب از شرق اخترسوز شد
(۱/۶۶)
مولانا تنها به زمان گاهشمارانۀ روز اکتفا نکرده است بلکه توصیفی مختصر از آن را نیز ارائه میدهد. همچنین در بیت:
میرسید از دور مانند هلال نیست بود و هست، بر شکل خیال
(۱/۶۹)
واژۀ «دور» در حقیقت اشارۀ وصفی به مکان است. بنابراین مولانا تأکیدی بر این موضوع ندارد که این حکیم دقیقاً از کجا آمده است، بلکه معتقد است مبدأ او هرکجا بوده، پادشاه مشتاقانه چشمانتظار اوست و حتی از دور نیز او را دیده است. پادشاه با دیدن او از دور، خود به جای حاجیان به پیشواز حکیم میرود.
شه به جای حاجیان فاپیش رفت پیش آن مهمان غیب خویش رفت
(۱/۷۴)
در اینجا، گویی مولانا لحظۀ ملاقات پادشاه و حکیم را ارزشمند دانسته است. بنابراین یک صحنۀ نمایشی دقیق را به توصیف حالات پادشاه و شخصیّتپردازی در این قسمت اختصاص داده است.
دست بگشاد و کنارانش گرفت همچو عشق اندر دل و جانش گرفت
دست و پیشانیش بوسیدن گرفت وز مقام و راه پرسیدن گرفت
پرسپرسان میکشیدش تا به صدر گفت گنجی یافتم آخر به صبر
گفت ای نور حق و دفع حرج معنی الصبر مفتاح الفرج
چون گذشت آن مجلس و خوان کرم دست او بگرفت و برد اندر حرم
(۱/۹۷-۱۰۱)
این ابیات اشتیاق پادشاه را در دیدار با حکیم ملموستر میکند اما بعد از گفتگوی پادشاه و گستردن مجلس و خوان کرم، گویی پادشاه به یاد کنیزک میافتد: پادشاه «دست او بگرفت و برد اندر حرم». در اینجا داستان وارد صحنۀ دیگری میشود. «حرم» را میتوان مکان داستان دانست که تأکیدی بر محرم دانستن حکیم و سخن گفتن با او دربارۀ «قصۀ رنجور و رنجوری» است. در ادامۀ این بخش طرح که متضمن کشف علّت بیماری کنیزک از سوی حکیم است، کیفیّت مکان داستانی در ضمن سخن حکیم روشن میشود.
گفت ای شه خلوتی کن خانه را دور کن هم خویش و هم بیگانه را
کس ندارد گوش در دهلیزها تا بپرسم زین کنیزک چیزها
خانه خالی ماند و یک دیّار نه جز طبیب و جز همان بیمار نه
(۱/۱۴۴-۱۴۶)
مولانا کیفیّت و فضای خانه را در میان گفتگوی حکیم آشکار ساخته است تا صحنه طبیعیتر جلوه کند و علاوه بر حس بصری، از حس سامعه برای تأکید بیشتر بر خالی نبودن خانه از اغیار استفاده کرده است؛ «کس ندارد گوش در دهلیزها». در این ابیات، فضای خانه به‌خوبی پردازش شده است و مشخص میشود که خانه از هر جنبندهای خالی است و تنها طبیب و همان بیمار در آنجا حضور دارند و حتی پادشاه نیز، در آنجا حاضر نیست.
در خلال صحبت حکیم دانا با کنیزک، شهری توصیف خواهد شد که مکان کنش بعدی طرح (آوردن زرگر) است. پس از آنکه نام «سمرقند» برده میشود، نبض کنیزک از عشق او میجهد و رخسارش سرخ میشود. مکان و با اندکی تساهل نشانیِ آنجا در پاسخ کنیزک آشکار میشود، که میتوان آن را نوعی پیشبینی و آیندهنگری مکانی دانست.
گفت کوی او کدامست در گذر؟ او سر پل گفت و کوی غاتفر
گفت دانستم که رنجت چیست زود در خلاصت سحرها خواهم نمود
(۱/۱۷۰-۱۷۱)
بنابراین مولانا علت بیماری کنیزک را در همان ابتدا و همزمان با بیماری کنیزک آشکار نمیسازد بلکه مخاطب را پابهپای پادشاه در قصر، مسجد و محراب، مجلس و خوان کرم همراه میسازد و حسّ کنجکاوی او را برمیانگیزاند تا از معلول (بیماری کنیزک) علّتیابی کند. مسلّم است که ظرافتهای خاصی چون توجه به عناصر پیرنگ، شخصیت و صحنه موجب دلانگیزی این داستان شده است. مولانا از خاطر نبرده است که شاه در خلوتسرا حضور ندارد بنابراین حکیم باید نزد شاه رود و او را آگاه سازد. او حتی به این نکات ظریف و باریک هم توجه داشته است.
بعد از آن برخاست و عزم شاه کرد شاه را زان شمّهای آگاه کرد
گفت تدبیر آن بوَد کان مرد را حاضر آریم از پی این درد را